Aangrijpende amateurbeelden

Als een veenbrand smeulde de vuurwerkramp zaterdag urenlang in de media -even afgezien van de luisteraars naar Radio Oost. Tot 's avonds de beelden van de explosies van amateurfilmer Danny de Vries werden vertoond, gevolgd door een reportage in het getroffen gebied, gemaakt door de Duitse WDR. Toen werd snel duidelijk dat de NOS maar beter kon stoppen met de uitzending van het Eurovisie Songfestival. Even na tien uur gebeurde dat ook. Vanaf dat moment werd met name op Nederland 2 en 3 en op RTL 5, dat als eerste met extra uitzendingen actief was, zoveel mogelijk ruimte gemaakt voor informatie over de ramp.

Maar het begon allemaal redelijk onschuldig. Rond half vijf, tijdens de uitzending van de proloog van de Ronde van Italië verscheen op teletekst het bericht 'Drie doden bij explosie in Enschede'- tussen aanhalingstekens, wat doorgaans staat voor paniekerige berichtgeving van niet geheel betrouwbare komaf. Even later waren het twee doden en verdwenen de aanhalingstekens, vervolgens was er nog maar één slachtoffer.

Het zal rond half zeven zijn geweest dat RTL 5 in een eerste extra journaal overschakelde naar verslaggever Peter van der Maat in Enschede die het, met ogen waaruit totale paniek sprak, een ramp noemde, een catastrofe. Hij sprak van een enorme schade, maar had nauwelijks beeld, anders dan zware rookpluimen, om dat te bevestigen. Dat het in elk geval zeer ernstig was, bleek een klein uur later toen '5 in het land' de eerste amateuropnamen liet zien en uit het NOS-Journaal van acht uur, toen Philip Freriks het had over ,,zeker twintig doden, grote verwoesting, totale ontreddering.'' Burgemeester Mans sprak sober over de eerste taken die hij nu had uit te voeren. En er waren twintig doden, nog net de menselijke maat van een ramp.

De verbeelding ervan bleef beperkt tot rookwolken en af en aan rijdende hulpverleners tot de amateuropnamen van Danny de Vries en de Duitse reportage op steeds meer zenders te zien waren, bijvoorbeeld ook op de Vlaamse VRT. Het extra NOS-Journaal op Nederland 1 om negen uur, inclusief de beelden, trok vier miljoen mensen. Op dat moment, Linda Wagenmakers was amper uitgezongen, was duidelijk dat de vrolijkheid van het Eurovisie Songfestival niet paste bij de angstaanjagende beelden uit Enschede. (Overigens keken 1,63 miljoen mensen het songfestival af bij de Belgische, Duitse of Engelse zenders.)

Vraag blijft wel waarom het zo lang duurde voor de NOS besloot niet twee netten, maar één zender uit te ruimen voor verslaggeving over de ramp. Eén zender was voldoende, één zender maar dan eerder was veel beter geweest.

De videoband van de kleine brand gevolgd door de explosies die de complete impact veranderde, duurde maar iets meer dan twee minuten. Van een zomerse middag, waarbij mensen lekker in het zonnetje staan te kijken naar een kleine brand een eindje verderop, veranderde alles binnen een paar tellen in een imponerend inferno. De beelden van Danny de Vries zijn vooral zo aangrijpend door toevallige details. Aanvankelijk filmde hij rustig, later wist hij niet meer wat hij allemaal moest vastleggen, zodat van de eerste schade aan de huizen niets te zien was, maar de drie belangrijkste explosies legde hij weer precies vast. Je ziet een corpulente man in korte broek rennen naar de andere kant van de weg alsof hij over brandende sintels loopt en dan ineens passeert er een stel, een jongen en een meisje zo te zien, die elkaar stevig vasthouden terwijl ze strak naar de grond voor zich kijken. Ze willen blijkbaar de brand en de explosies niet zien, het is alsof ze zich samen losgemaakt hebben van een niet te bevatten werkelijkheid.

De impact van de beelden, gevoegd bij de snel oplopende tol, maakte van 'n zware explosie een ramp waarvoor alles mocht wijken. Hoewel bijvoorbeeld commissaris van de koningin Hendriks zei dat hij om kwart over vier was gebeld en dat het voor hem ,,van meet af aan helder was dat het een grote ramp betrof.'' Het duurde bij de media enkele uren langer.

NOS en RTL schakelden in de loop van de avond over naar de deskundigen van het vuurwerk en van de hulpdiensten, zodat een redelijk beeld ontstond van wat er gebeurd was.

Het gefixeerde aantal van twintig doden bleef als een bijna onwerkelijk gegeven over de uitzendingen hangen, eigenlijk steeds met de onuitgesproken vrees dat het er veel meer zouden moeten zijn.

Bij elkaar leek het dat beide zenders redelijk adequaat reageerden, hoewel RTL 5 beduidend sneller was dan de NOS. En met de VRT, die al snel een eigen ploeg ter plekke had, als een goede derde -later op de avond deed de Duitse ARD verslag van de ramp met behulp van hun correspondente te Brussel. De voormalige BRT was soms zelfs beter dan derde, zoals gistermiddag toen ze vuurwerkfabrikant Christophe Bijl in de studio hadden, die juist kwam van een congres dat zaterdag 'vlak bij Enschede' was gehouden. Bijl was enkele weken eerder in de ontplofte fabriek geweest en had er zich over verbaasd dat een aantal veiligheidsmaatregelen die in België standaard zijn blijkbaar in Nederland ontbreken.

Op zondagmorgen bood RTL 5 trouwens ook de eerste eigen beelden aan die in de getroffen wijk waren gemaakt, waar officieel nog geen verslaggever in mocht. Vanaf de eerste stap was duidelijk dat het om illegale, op kniehoogte gefilmde opnamen ging, of, zoals presentator Rick Nieman het bestraffend zei, ,,beelden van een niet al te opzichtig gedragen camera -ik zeg het voorzichtig.'' Dat hoort óók bij de journalistieke wijze waarop de Nederlandse zenders met de ramp omsprongen.

Nog een verschil: RTL was veel beweeglijker dan de NOS, waar belachelijk veel standuppers waren te zien.

Op zondagmorgen ging de schok van de ramp over in ontzetting, toen in opnieuw een reeks extra journaals de ravage duidelijker werd, er niets meer te redden bleek en dat cijfer van twintig doden fungeerde als een schild tegen het vaststaande vermoeden van de gruwelijkste werkelijkheden. Het drama werd tenslotte op het middaguur naar Nederlandse, maar ook internationale maatstaven het meest ontroerend toen koningin Beatrix slachtoffers troostte op een wijze die de hele discussie over het modern koningschap een nieuwe draai gaf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden