Aangewezen door een dode

null Beeld

Gisteren, na bijna elf maanden procesgang, hoorden we voor het eerst iemand verklaren dat Ivan Demjanjuk daadwerkelijk als kampbewaker in het vernietigingskamp Sobibor diende. Die iemand was een dode. En zijn verklaring, in München voorgelezen door rechter Alt, stamde van 2 maart 1949, en was vastgelegd in een verhoorprotocol van de staatsveiligheidsdienst van de toenmalige Sovjet-Unie – de Sovjet Unie van Stalin.

Ignat Daniltsjenko heette die dode. Hij stierf in 1985.

Ignat Daniltsjenko, geboren 1923, bekende in dat protocol in 1942 als soldaat dienend in het Rode Leger, op de Krim krijgsgevangen te zijn gemaakt door de Duitsers. Hongerend in Duits krijgsgevangenschap werd hij geselecteerd voor een opleidingskamp in Polen, in Trawniki, waar hij een opleiding tot SS-bewaker aanvaardde. Van daaruit, zo zegt hij in het protocol, werd hij eerst gestuurd naar een zaagfabriek, waar hij moest wachtlopen, en vervolgens, in maart '43, naar het vernietigingskamp Sobibor. Daar bleef hij, naar eigen zeggen, of volgens het protocol, tot de lente van '44, alvorens hij naar andere kampen werd doorgestuurd, die in Flossenbürg en Regensburg. Bij een escorte van gevangenen in april 1945 naar Neurenberg wist hij te ontsnappen en later ongezien de Sovjet-bezettingszone te bereiken. Daar hield hij zijn Duitse dienst geheim, tot hij in '47 alsnog werd gearresteerd en wegens landverraad aangeklaagd. Of hij in SS-dienst nog meer landgenoten was tegengekomen, vroeg men hem tijdens het uren durende verhoor.

Ja.

Hij noemde tien namen. De vierde in die rij was die van 'Demjanjuk, Ivan'. En dan staat er in het protocol: ,,Ik leerde hem in maart '43 in het vernietigingskamp Sobibor kennen, waar hij als SS-bewaker diende. Hij droeg het uniform van de Duitse Waffen SS, was met een wapen uitgerust. Demjanjuk nam als bewaker deel aan de massavernietiging van Joodse burgers in het kamp Sobibor, bewaakte ze, om elke mogelijkheid tot vlucht voor de vernietiging te voorkomen en begeleidde ze als bewaker naar de gaskamers, waar de vernietiging middels verstikking bewerkstelligd werd en wel via gas dat uit een bijzondere motor stroomde. In het voorjaar van '44 werden hij en ik naar Flossenbürg gestuurd en naar Regensburg. Hij was groot gebouwd, zijn haar was licht. Waar hij zich nu ophoudt weet ik niet.''

Daniltsjenko werd in 1949 in de Sovjet-Unie na een rechtszaak die één dag duurde niet zoals toen gebruikelijk ter dood veroordeeld, maar tot 25 jaar dwangarbeid – als beloning voor zijn coöperatieve opstelling. We kunnen nauwelijks bevroeden onder welke omstandigheden zijn 'bekentenis' tot stand kwam (folter, vervalsing, zegt de verdediger van Demjanjuk), maar feit is, dat de man die hij op die dag in maart van 1949 noemde, gisteren in een bed lag in een rechtszaal in München, negentig jaar oud, met een bloeddrukmeter om zijn arm, kreunend, zijn hand op het hart, en volhardend in zijn zwijgen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden