Interview

'Aanbod naast euthanasie moet breder worden'

"Wij zijn niet enkel voorstander van euthanasie", zegt Agnes Wolbert, directeur van de Nederlands Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE). "Wij zijn voor eigen keuzes over het levenseinde. Niet voor controle, maar voor vrijheid om te kiezen wat het beste bij je past."Beeld maus bulhorst

De sfeer rond euthanasie en het zelfgekozen levenseinde is over de hele linie negatiever geworden, signaleert NVVE-directeur Agnes Wolbert. Dokters worden volgens haar daardoor terughoudender.

De voorstanders van ruimere mogelijkheden voor een zelfgekozen levenseinde leken de wind in de rug te hebben. De internationaal al ongekend liberale euthanasiewetgeving in Nederland werd steeds ruimer uitgelegd, tot aan mensen met een psychiatrische problemen en dementie. 

Het vorige kabinet kwam op de valreep met een plan waarin stervensbegeleiders mensen helpen die dan weliswaar niet ziek zijn, maar toch hun leven klaar achten. Nota bene tegen het advies in van een groep experts onder leiding van oud SCP-directeur Paul Schnabel, die had aangeraden eerst patiënten en artsen uit te leggen dat er ook binnen de huidige euthanasiewet nog veel meer mogelijk is.

Maar de sfeer is gekenterd, noteert Agnes Wolbert. Ze is directeur van de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE) die met lede ogen aanzag hoe het nieuwe kabinet, gesteund door de ChristenUnie, het voltooid leven voorlopig in de kast legde. Eerst maar eens een onderzoek hoeveel mensen hiervan echt gebruik zouden maken, is de boodschap. Na een breed onderzoek en maatschappelijk debat kan Pia Dijkstra, Kamerlid van coalitiegenoot D66, dan alsnog haar initiatiefwet indienen.

Regie

Drie jaar stilstand, zou de conclusie kunnen zijn. “Dat zou heel jammer zijn”, countert Wolbert. “En het zou vooral niet bij de huidige tijd passen. Voor onze leden, maar ook voor de hele groep ouderen geboren vlak na de oorlog, is het belangrijk om eigen regie te hebben in de laatste levensfase. We merken echter dat de sfeer over die wens minder positief wordt. Dat vinden we zorgelijk.”

Wolbert roept daarom op het ‘onderzoek’ niet te lang laten duren. “Het is ook de vraag wat je met de uitkomst doet. Zijn er inderdaad maar weinig mensen die gebruik willen maken van stervensbegeleiders bij voltooid leven, of zijn het er misschien wel de 25.000 van wie we nu horen?” Met dat laatste cijfer doelt het oud-Kamerlid voor de PvdA op het aantal aanmeldingen in korte tijd bij de Coöperatie Laatste Wil (CLW), een organisatie die een paar maanden geleden meldde een ‘poeder van Drion’ te hebben gevonden, een middel waarmee men zelf een einde aan het leven kan maken.

Begin deze maand trok de coöperatie in allerijl haar plannen in om het geheime middel daadwerkelijk te verspreiden. Dat was een reactie op het voornemen van het Openbaar Ministerie om te kijken of de organisatie strafbaar was. Hulp bij zelfdoding is in Nederland verboden en van minstens éen meisje werd bekend dat ze een einde aan haar leven maakte met behulp van een middel dat genoemd werd als het poeder dat CLW op het oog had.

Strenge houding

De Coöperatie Laatste Wil is voortgekomen uit de NVVE met als opdracht een ‘Pil van Drion’ te vinden. Een soort buitenspeler die de randen van de wet opzoekt. Petra de Jong, een voorganger van Wolbert, is nu bestuurslid bij de CLW. Er is flinke overlap in leden.

In de strenge houding van justitie ontwaart Wolbert, sinds een jaar aan het roer bij de NVVE, de hand van de man die ongeveer tegelijk met haar zijn opwachting maakte op het levenseindefront, procureur-generaal Rinus Otte. Die kondigde vorige maand aan dat het Openbaar Ministerie maar liefst vier nieuwe euthanasiezaken bekijkt. Ze zijn als ‘onzorgvuldig’ betiteld door de toetsingscommissies euthanasie en de aanklagers kijken nu of er mogelijk een strafzaak tegen de betrokken artsen wordt geopend. Precies als met een andere zaak, die vorig jaar bekend werd.

Otte zei er wel bij dat zijn Openbaar Ministerie al eerder vergelijkbare zaken onderzocht, maar het kwam tot een sepot en kreeg dus weinig aandacht in de media. Hij ziet geen grote koerswijziging. Want het staat nu eenmaal in de wet: Openbaar Ministerie en rechter hebben het laatste woord over euthanasie. NVVE-directeur Wolbert ziet juist heel duidelijk een koerswijziging. “Het klopt dat het Openbaar Ministerie ooit in actie moest komen. Maar het gaat me nu heel duidelijk om de timing, om de manier waarop. In bijna elk blad dat ik opensla zie ik Otte uitleggen dat er dit jaar, na bijna zestien jaar zonder publiciteit over strafonderzoeken, ineens vier zaken bijkomen.”

Tekst loopt door onder de afbeelding

Agnes Wolbert (59) werkte eerder als wetenschappelijk onderzoeker en bij jeugdzorg. Ze zat van 2006 tot 2017 in de fractie van Partij van de Arbeid in de Tweede Kamer, waar ze onder meer over zorg en medisch-ethische zaken het woord voerde. Vorig jaar werd ze directeur van de NVVE.Beeld ANP

Die boodschap heeft effect op artsen, zegt Wolbert. “Dokters die ik spreek, geven aan terughoudender te worden. Want nu heb je te maken met het Openbaar Ministerie.” Er zijn artsen die altijd al tegen euthanasie waren, noteert de NVVE-directeur, en duidelijke voorstanders. “De middengroep zit vaak op de wip. Denk aan de arts die het al niet zeker weet, de jonge huisarts die nog weinig ervaring heeft en opziet tegen wat er allemaal komt kijken bij het verlenen van euthanasie. Bedenk dat euthanasie nooit een makkelijke beslissing is. Dat doe je niet zomaar, het is ook voor de betrokken artsen zwaar.”

Voor zijn ferme opvattingen krijgt Otte de ruimte vanuit de politiek, stelt Wolbert. Ook al is het Openbaar Ministerie een macht gescheiden van het Binnenhof, de plek waar zij zelf ruim tien jaar rondliep. “Dat is lang genoeg om te weten dat dit geen toeval is. Over de hele linie is de sfeer negatiever geworden.” Patiënten zullen daardoor vaker ‘nee’ te horen krijgen, zegt Wolbert. “Zeker wanneer het om complexe zaken gaat.” Denk weer aan psychiatrie en dementie, maar ook om de zogeheten ‘stapeling van ouderdomsklachten’. En laten die nou precies de categorieën zijn waarvoor nog ruimte zit in de huidige euthanasiewet, volgens het eerder genoemde advies van Schnabel. In het regeerakkoord heeft het huidige kabinet dit advies overgenomen, maar in de praktijk komt er volgens Wolbert bitter weinig van.

Eigen wil

Politiek en justitie kunnen dan proberen de zelfregie in te dammen, de behoefte zal volgens Wolbert alleen maar verder groeien. De ChristenUnie, zo noteert ze, zegt consequent: geef meer ruimte aan palliatieve zorg. Dat komt erop neer dat artsen zo veel mogelijk iemands lijden verlichten tot aan het sterven, met in de laatste twee weken van het sterfbed de mogelijkheid om iemands bewustzijn te verlagen in combinatie met pijnstilling. Palliatieve sedatie heet dat.

Wolbert: “Laat ik duidelijk zijn, wij zijn daar als NVVE helemaal niet tegen. Integendeel. Wij zijn niet enkel voorstander van euthanasie. Wij zijn voor eigen keuzes over het levenseinde. Niet voor controle, maar voor vrijheid om te kiezen wat het beste bij je past. Dat kan palliatieve sedatie zijn, een groep die overigens veel sterker is gegroeid dan euthanasie, een groei die veel minder aandacht krijgt. Maar pallliatieve zorg steeds opvoeren als enige mogelijkheid die het kabinet moet bevorderen, doet geen recht aan de groeiende wens voor eigen regie.”

Het kabinet kondigde in het regeerakkoord een brede maatschappelijke discussie naar de wensen rond het levenseinde aan. “Dat lijkt zich tot nu toe te beperken tot palliatieve zorg, en dat lijkt ons niet terecht”, zegt Wolbert.

Ze wil het breder. Naast euthanasie ook de al genoemde stervensbegeleiding nog voordat men ziek wordt, het voorstel voor voltooid leven. “Er zal daarnaast altijd een deel van de mensen zijn, die van niemand bemoeienis willen hebben bij het sterfbed. Die zien wij ook onder onze leden, hoewel we niet precies weten hoe groot hun aandeel is. Dat zul je ook moeten respecteren. Dat moet je niet juridiseren zoals het Openbaar Ministerie nu doet, een actie waarmee je mensen weer aangewezen laat zijn op half-verboden internationale routes. Het aanbod zal echt breder moeten worden om recht te doen aan de wens van burger.”

Het kabinet talmt ten onrechte met voorlichting aan artsen en burgers over de mogelijkheden die de huidige euthanasiewet biedt. Dokters worden mede daardoor terughoudender, zegt Agnes Wolbert. Artsenorganisatie KNMG herkent het beeld dat dokters terughoudender worden bij het verlenen van euthanasie echter niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden