Aan martelpraktijken is niet veel veranderd

De studentendemonstratie op het Tiananmen-plein werd zestien jaar geleden neergeslagen. De mensenrechten in China zijn nauwelijks verbeterd. Toch overweegt de EU opheffing van het wapenembargo.

door Leonoor Kuijk

'Er zijn geen aanwijzingen dat sinds de studentenopstand van 1989 de mensenrechten in China structureel zijn verbeterd.'' Emeritus hoogleraar internationaal recht Theo van Boven (1934) spreekt duidelijke taal.

Hij was van 2001 tot 2004 speciaal rapporteur voor de Verenigde Naties inzake marteling. Begin vorig jaar publiceerde hij een 400 pagina's tellend rapport waarin hij ongeveer 1500 recente gevallen van marteling beschreef die elk zó goed waren onderzocht dat hij moest aannemen dat ze zeker zo zijn gebeurd.

De meeste van die gevallen, 130 in totaal, vonden plaats in China. Zoals 'geval 284' uit dat rapport, Tong Lijun, een aanhanger van de religieuze groepering Falun Gong, die in juni 2001 werd gearresteerd en naar een strafkamp werd gestuurd.

Daar werd hij gedwongen buitensporig veel te drinken. Het rapport:,,Ze prikten ook in de buitenkant van zijn been met roestige spijkers. Het voorste gedeelte van zijn onderbeen werd naar verluidt geramd met blokken hout, die ook gebruikt werden om op zijn zwellingen te drukken.

,,Zijn penis werd bij de opening van de pisbuis met naalden doorboord en vervolgens werd hierover ijskoud water gegoten. Ook zouden er naalden gezet zijn onder zijn vingernagels, zijn tenen zouden met houtblokken zijn verbrijzeld.''

Van Boven weet dat ook nu nog gevangenen worden mishandeld als Tong Lijun. Hij noemt een paar van de problemen rond de rechtsgang in China. Zo is de rechter weinig onafhankelijk en neemt deze normaal gesproken het oordeel van de aanklager over. De rechten van de verdachte zijn beperkt. Dat is helemaal het geval wanneer iemand wordt aangeklaagd omdat hij de staatsveiligheid in gevaar zou hebben gebracht.

Ook zijn er zeer grote verschillen tussen stad en platteland. Vooral op het platteland kan de rechtspraak erg onprofessioneel en willekeurig zijn. Dan is er de praktijk dat de politie verdachten, ook als ze geringe overtredingen hebben begaan, vaak zeer intimiderend en met harde fysieke middelen verhoort. Dat leidt geheid tot bekentenissen -ook als de dader zich onschuldig weet. De omstandigheden in veel politiecellen en gevangenissen zijn volgens getuigen erbamelijk. Tenslotte zijn er allerlei groeperingen die in het geheel geen rechten lijken te hebben: Tibetanen, christenen, leden van de Falun Gong en de moslims in het westen van China. Nog altijd worden aanhangers van deze groepen zonder enige vorm van proces naar strafkampen, heropvoedingskampen of psychiatrische instellingen gestuurd, een methode die werd ingesteld nadat de communisten in 1949 aan de macht kwamen. Hetzelfde lot kan drugsverslaafden, critici van het regime, of illegaal in de stad werkende arme boeren treffen.

Volgens Tim Luard, de BBC-verslaggever die al jaren over China schrijft, zitten er op dit moment ongeveer 300000 Chinezen, het hoogste aantal ooit, zonder proces gevangen in ongeveer 300 kampen. De BBC beschrijft de tendens dat de Chinese overheid het middel van de werkkampen de laatste tijd vaker inzet, terwijl het land aan de andere kant ook probeert het rechtssysteem voor 'gewone' Chinezen te verbeteren.

Die indruk heeft Van Boven ook, maar hij onderstreept dat hij alle informatie, net als iedereen, uit de tweede hand heeft verkregen. ,,Ik had al die zaken als VN-rapporteur zo graag zelf willen onderzoeken.'' Bijna kreeg hij die kans, maar zijn bezoek werd afgezegd door China.

Van Boven vertelt dat in september vorig jaar wel de 'VN-werkgroep inzake willekeurige arrestaties' China mocht bezoeken. Deze werkgroep kreeg toestemming omdat ze had aangegeven geen nieuw eigen onderzoek te zullen doen. Alleen de plaatsen die de werkgroep al in 1997 had bezocht, werden aangedaan volgens een van tevoren opgegeven bezoekschema. De conclusie was dat de Chinese overheid de aanbevelingen die de werkgroep in 1997 had gedaan, niet had opgevolgd.

Toch ziet Van Boven ook positieve ontwikkelingen sinds 1989. ,,Het thema mensenrechten is bespreekbaar geworden. Je krijgt antwoord op je brieven, al komt de reactie laat en zijn het antwoorden waar je niet veel wijzer van wordt. Beschuldigingen van folteren of opsluiting worden niet glashard meer ontkend.''

Vorige maand kondigde China aan dat bekentenissen die de politie heeft verkregen door marteling, in de rechtszaal ongeldig zijn. De maatregel is een kennelijke reactie op een recent schandaal rond een man die aanvankelijk ter dood was veroordeeld en in hoger beroep vijftien jaar cel kreeg omdat hij, na te zijn mishandeld, had bekend zijn vrouw te hebben vermoord. Na elf jaar cel dook zijn vermoorde vrouw op: ze was er destijds met een ander vandoor gegaan.

De aankondiging van de maatregel wekt verbazing omdat marteling sinds 1996 volgens de Chinese wet is verboden. Ook heeft China in 1988 het VN-verdrag tegen folteren geratificeerd, een jaar nadat dit verdrag van kracht ging. Wel heeft China uitzonderingen gemaakt voor een aantal clausules uit het verdrag, zoals het klachtrecht en de onderzoeksmogelijkheid. ,,Eigenlijk alles wat een beetje tanden heeft'', zegt Van Boven. Zijn conclusie: ,,We moeten ons beleid ten aanzien van China niet bepalen op grond van de beloftes en de goede bedoelingen van het land. Je moet altijd controleren of van zulke maatregelen iets terechtkomt.''

Hij is geen voorstander van sancties, omdat meestal de bevolking de dupe wordt. Maar sancties op wapenhandel vindt hij 'in principe zinnig'. Ook vindt hij dat als een embargo eenmaal is afgekondigd, het voor de geloofwaardigheid belangrijk is dat er structurele verbeteringen zijn voor je het opheft. Hij kent het tegenargument dat de wapenhandel niet transparant is en dat China het embargo uitstekend weet te ontduiken. Europese wapenexporteurs doen nu al zaken met China, zeggen voorstanders van het opheffen van het embargo. Een legitieme, maar goed gecontroleerde handel, zou de mensenrechten beter waarborgen. Maar Van Boven gelooft daar niets van. ,,Zo laconiek is China niet onder het wapenembargo. Het wil er graag van af.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden