Reportage

Aan de saté van Ed en Agnes ligt het niet

Kitty Dauphin (links) laat haar hond uit. Het linkerbeen van de 78-jarige moest anderhalf jaar geleden worden afgezet, waarschijnlijk als gevolg van het roken.Beeld Koen Verheijden

Het zuiden van Nederland voelt zich minder lekker dan het noorden. En nergens zijn zoveel inwoners ontevreden over hun gezondheid als rond Schinveld.

Er is continu aanloop bij Saté Ed. Aan het begin van de middag zijn de twee cafetaria's rond het centrale plein in Schinveld nog gesloten. Ed en Agnes Krijgsman hebben dus het rijk alleen met het kraampje. "Plantaardige olie", benadrukt Ed en hij draait nog wat sateetjes om. "Saté is niet ongezond", stelt Agnes.

Inwoners van de drie zuidelijke provincies zijn vaker ontevreden over hun gezondheid dan noorderlingen, bleek deze week uit CBS-cijfers. Met de verschillen in bevolkingssamenstelling (zoals leeftijd en inkomen) meegewogen, is dat nergens zo erg als in Onderbanken. In deze gemeente aan de noordkant van Zuid-Limburg, met Schinveld als grootste kern, voelt 36 procent zich over het algemeen niet gezond. Hoe komt dat toch?

Kortademigheid 

Aan slecht eten ligt het niet, denkt Ed Krijgsman. Hij heeft op een middag als deze zo'n zestig klanten, maar slechts af en toe zit daar iemand met overgewicht onder. "Ze drinken hier wel iets liever een pilsje dan in de andere dorpen waar ik sta", zegt hij met een knipoog.

Een groot Christusbeeld voor het gemeentehuis kijkt uit over Schinveld, waar ongeveer de helft van de bijna achtduizend inwoners van Onderbanken woont. Drie dagen na een dag met oostenwind zijn er opvallend veel zieken onder de oudere bewoners, vertelt Wiel Nieling, een 67-jarige oud-kroegbaas. Hij wijt het aan de vervuilde lucht vanuit het Duitse Ruhrgebied. Zijn eigen kortademigheid niet: die heeft hij uit het café. Hij rookte zelf niet, maar zijn klanten des te meer, vertelt hij.

Een oorverdovend geraas maakt het spreken af en toe onmogelijk. Dan komt er een vliegtuig over, op weg naar de Navo-basis in Duitsland, pal naast de grens. Het is niet elke dag raak, maar wel een paar keer per week, soms acht of negen keer per dag. "Ik zit weleens binnen op de bank met mijn oren dicht", zegt John Stefelmans, die op weg is naar de supermarkt. Vaak braken de vliegtuigen een stevige zwarte rook uit.

Jos Timmermans, wethouder voor volksgezondheid, ziet in de geluidsoverlast en vervuiling afkomstig van de radarvliegtuigen de verklaring voor de slechter ervaren gezondheid. "Ook het mijnverleden speelt een rol", denkt hij. Niet alleen vanwege de mijnwerkerskwalen bij de oudere generatie, maar ook door de sluiting van de mijnen in de jaren zestig en zeventig. "Toen is de werkloosheid in de hele mijnstreek enorm gegroeid. Daarbij waren veel mensen arbeidsongeschikt geraakt. Dat werkt door in de gezinnen, en in de volgende generaties", stelt Timmermans.

Slechte gewoontes van de vorige generaties hebben nog invloed op de gezondheid van nu, denkt ook Karin Gebben, diëtist in het gezondheidscentrum tegenover de satékraam. "Vroeger had je veel ongeschoolde families. We weten dat mensen met een laag inkomen ongezonder leven. Bij mijn vader thuis werd door veertien mensen gerookt: beide ouders en alle twaalf de kinderen. Nu rook ik zelf niet, maar ik kan me voorstellen dat er veel zijn die de ongezonde gewoontes van hun ouders overnemen. Ook als ze zelf inmiddels een goed inkomen hebben."

Dat oudere Zuid-Limburgers ongezond leven, daarover kan Kitty Dauphin (78) meepraten. Ze begon op haar veertiende met werken in een fabriek, daarna poetste ze kantoren en nog later draaide ze met haar man een café. Nog steeds is een sigaret 's ochtends het eerste waar ze naar grijpt. Anderhalf jaar geleden moest een been worden afgezet. "Mijn aders zaten dicht. Door het roken, denk ik", zegt ze, en haalt haar schouders op. "Het is nu toch te laat om te stoppen."

Welke gemeente voelt zich zeer ongezond?

De vergelijking tussen gemeenten is niet helemaal eerlijk, omdat gemeenten verschillen in bevolkingssamenstelling.

Het CBS paste daarom een correctie toe voor leeftijd, inkomen, herkomst en opleiding van de inwoners, en voor het aantal mensen met een beperking of langdurige aandoening in een gemeente. Dat leidt tot een andere topvijf:

1.Onderbanken

2.Rucphen

3.Zundert

4.Echt-Susteren

5. Breda

Waar is de gezondheid niet goed?

Het CBS en de GGD's vroegen 400.000 mensen in het hele land 'Hoe is het over het algemeen met uw gezondheid?' In Zuid-Nederland kozen veel mensen voor 'zeer slecht', 'slecht' of 'gaat wel'.

1. Kerkrade: 37 procent ervaart gezondheid als minder goed

2. Onderbanken: 36 procent

3. Heerlen: 36 procent

4. Brunssum35 procent

5. Vaals33 procent

Lees ook:

Pak fijnstof bij luchthavens nu aan, de gezondheid van de omwonenden staat op het spel

Vreemd dat de overheid niets doet tegen fijnstof door vliegen, stellen longarts Hans in 't Veen en plaatsvervangend directeur Susanne Kuijpers van Natuur en Milieufederatie Zuid-Holland vast.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden