Aan de oevers van de Wolga, in Berlijn

Rusland lééft in Berlijn, getuige tal van kunstinstellingen, restaurants en winkels. Ook de Russisch-Duitse geschiedenis duikt er op veel plekken op.

Zonder eerst mijn voeten te vegen tuimel ik het kerkje met zijn groen uitgeslagen koperen uienkoepels binnen. Een jonge vrouw met een folkloristisch-bonte hoofddoek om kijkt me bestraffend aan. Ik maak nog maar even snel een veegbeweging, maar vraag me af of dit het er beter op maakt. Want ik bevind me hier wel in een bedehuis dat aan Alexander Nevski is gewijd: de middeleeuwse held-heilige die door de Russen nog steeds vurig wordt vereerd. Voor hem veeg je buiten je voeten, niet binnen, in het zicht van de iconostase met zijn heiligenportretten.

Het in 1829 gewijde Russisch-orthodoxe kerkje staat in de kleine, naar tsaar Alexander I vernoemde kolonie Alexandrowka, in de bij Berlijn gelegen Werelderfgoedstad Potsdam. De nederzetting is in 1826/27 gebouwd voor de laatste twaalf Russische zangers, in feite krijgsgevangenen, van een koor dat eens 62 leden telde. Toergenjev zou er voor zijn Jagersverhalen de nodige inspiratie hebben kunnen opdoen. De met mooi houtsnijwerk versierde houten huizen in een landelijke omgeving - ze worden nu door particulieren bewoond - vormen een romantische idylle à la Russe voor de poorten van Berlijn. Je zou er zo willen neerploffen om met warme vilten pantoffels aan je voeten bij de samowar 'Oorlog en vrede' te lezen. Dat duurt ten minste lekker lang.

Maar de Russisch-Berlijnse relatie is allerminst idyllisch. Zeker niet die van de jaren veertig van de vorige eeuw. Die is uiterst gewelddadig en wreed. Daarvan zie je op een aantal plekken in de stad de, letterlijk stille, getuigen: drie grote erebegraafplaatsen voor Russische soldaten die tijdens de Slag om Berlijn in april-mei 1945 zijn gesneuveld. Bij de verovering van de stad zijn in twee weken tijd naar schatting meer dan 200.000 slachtoffers gevallen, onder wie talloze Berlijnse burgers.

Meer dan zevenduizend omgekomen Russische soldaten liggen op de erebegraafplaats in Treptower Park, ver in het oosten van Berlijn, vanuit de Potsdamse idylle helemaal de andere kant op, hemelsbreed zeker twintig à dertig kilometer, maar makkelijk bereikbaar met de Straßenbahn. Het is de grootste van de drie begraafplaatsen voor soldaten van het Rode Leger in de Duitse hoofdstad, en misschien ook wel de indrukwekkendste. Blikvanger is het enorme beeld van een Russische soldaat met een zwaard in zijn rechterhand en een kind op zijn linkerarm. Met zijn laarzen verplettert hij een hakenkruis. Inclusief heuvel en sokkel torent het beeld in puur socialistisch-realistische stijl dertig meter boven zijn omgeving uit. Een reus.

Het Treptower Park is een bezoek meer dan waard. Zeker in de herfst, als de lindebomen geel blad dragen en hun stammen van de regen zwart uitslaan. Je zou bijna vergeten dat hier zoveel mannen begraven liggen. Het blijkt ook geen voltooid verleden tijd, maar levende geschiedenis. Je kunt er pardoes de passagiers van een bus met Russisch kenteken tegenkomen. Mannen en vrouwen van uiteenlopende leeftijd passeren stilletjes twee meer dan levensgrote beelden van knielende soldaten met kalasjnikov, die de ingang van het areaal markeren, om naar die martiale vechter te gaan. Ze bestijgen de stenen trap en gooien rozen door de spijlen van een hek dat een met schilderingen versierde ruimte onder het beeld afsluit. Een laatste bloemengroet aan een familielid dat nooit is teruggekomen.

Maar Rusland in Berlijn is meer dan een twee eeuwen houten idylle met uienkoepelkerkje en sfeervolle erebegraafplaatsen. Rusland lééft in Berlijn, getuige talloze kunstinstellingen, restaurants en winkels met Russische producten, zoals het 'Rossia' aan de Stuttgarter Platz, pal onder S-Bahnhof Charlottenburg. In deze supermarkt met aanpalende Imbiß, zeg maar snackbar-cafetaria, komen Oekraïners,

Wit-Russen, Georgiërs, Kazachen en, natuurlijk, Russen, is me verteld, want iedereen ziet er ongeveer hetzelfde uit en iedereen praat Russisch, voor mijn ongeoefende oren althans.

Je kunt er alles krijgen waar een Russisch hart met heimwee waarschijnlijk sneller van gaat kloppen, maar ook een niet-Russisch hart dat van culinaire avonturen houdt: van pelmeni, met vlees of groente gevulde deegflapjes, tot berkensap, van 'mayones provansal' (van het type: Welke andere?) tot, vanzelfsprekend, allerlei merken wodka én saunamutsen. Saunamutsen? In de sauna trek je toch juist wat uit? "In Rusland niet", vertelt een winkelmeisje dat volgens haar naamplaatje Olga heet. "Je zet zo'n vilten muts op. Die zorgt ervoor dat je niet oververhit raakt en het is beter voor je haar. Dat droogt niet zo gauw uit. En ze zijn ook nog eens grappig. Kijk, op deze staat 'tsaar' en op deze 'koning van de sauna'. Je kunt ook een soldatenmuts opzetten of deze oorflapmuts, een oesjanka, van oesji, dat betekent 'oren'. Vrouwen dragen graag deze muts met bloemen. Heel veel saunabezoekers kopen ze, ook niet-Russen. En dan kun je er meteen berkentakken bij nemen, om elkaar mee af te rossen."

Daar moet ik even van bijkomen. Een sterke espresso in de Imbiß kan geen kwaad. "Ein Espresso, bitte." Blijkbaar heb ik vandaag mijn Pjotrkop op, want de vrouw achter de bar antwoordt in het Russisch. Dus nog maar een keer vragen, maar dan als vinyl op een te laag toerental. Ah, ze merkt al dat ik geen landgenoot ben en ik krijg inderdaad een espresso, met een sterke mokkasmaak. De bonen zijn duidelijk anders gebrand dan ik in Nederland gewend ben en dat draagt bij aan mijn even-aan-de-oevers-van-de-Wolga-gevoel.Het wordt tijd dat ik een mondje Russisch leer.

undefined

Duits-Russisch museum in historische kazerne

De twee andere grote Russische erebegraafplaatsen zijn Tiergarten en Schönholz. Tiergarten is het makkelijkst te bereiken - het ligt in de buurt van de Brandenburger Tor. Voor Schönholz moet je jot-wee-dee, zoals de Berlijners zeggen: janz weit draußen, heel ver weg dus. In dit geval naar de noordoostelijke wijk Pankow, waar vroeger de DDR-bonzen in villa's en vilaatjes bij elkaar woonden.

Het Deutsch-Russische Museum Berlin-Karlshorst is gevestigd in de voormalige officiersmess van een Wehrmachtkazerne, waar nazi-Duitsland in de nacht van 8 op 9 mei 1945 onvoorwaardelijk capituleerde. Alle facetten van de vernietigende clash tussen nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie worden hier belicht.

www.museum-karlshorst.de

Liefhebbers van Russische en Oost-Europese films en films over Rusland en Oost-Europa kunnen terecht in Kino Krokodil in stadsdeel Prenzlauer Berg. Kunsthistoricus Gabriel Hageni heeft hier het oude Kino Nord in de Greifenhagener-straße 32 gerenoveerd en toont er speelfilms en documentaires. Het is inmiddels uitgegroeid tot een trefpunt voor in Berlijn wonende Russen, slavisten en russofielen. Veel films worden vertoond met Duitse ondertiteling. www.kino-krokodil.de

Galerie pop/off/art Moskou-Berlin in de Mommsenstraße 35 in Berlin-Charlottenburg laat je kennismaken met eigentijdse schilder-, beeld-houw- en fotokunst uit Rusland en de GOS-staten. www.popoffart.de

Treptower Park. Je zou bijna vergeten dat hier zoveel mannen begraven liggen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden