Aan de bodem van het bestaan

Het Britse gevoel over vluchtelingen staat ver af van de feiten. De grote koppen in de tabloids wakkeren de angst aan, terwijl de conservatieve politici in verkiezingstijd het werk tijdens hun spreekbeurten afmaken. Het laatste verhaal van een tweeluik over het asielbeleid in Groot-Brittannië, op het moment dat een Nederlandse vrachtwagenchauffeur er terecht staat voor de dood van 58 gesmokkelde Chinezen.

'Oh mijn God', mompelt Kawa Besarani, Londens ondernemer en vluchteling uit Iraaks-Koerdistan, als hij de voorpagina van The Sun bekijkt. 'Lunatic Asylum', kopt het tabloid. Het is een woordspeling waarin de Britse makers van moddervette koppen als geen ander bedreven zijn. Letterlijk betekent de kop 'krankzinnigengesticht', maar het woord 'asylum' verwijst ook duidelijk naar iets anders.

The Sun meldt dat er per maand 3200 illegale migranten aankomen op het Britse eiland, terwijl de immigratiedienst maandelijks slechts twaalf van hen 'het land weet uit te schoppen'. Zwijgend en hoofdschuddend staart Besarani naar de krant. ,,Dit soort generaliserende mediacampagnes, waarbij asielzoekers de schuld krijgen van alles, zullen de etnische spanningen verder doen toenemen. Als er een recessie komt, hou ik mijn hart vast.''

Besarani maakt zich zorgen over het asieldebat in Groot-Brittannië, en dat terwijl hij in de ogen van autochtone Britten misschien nog wel een van 'de goeien' is. Met geleend geld van vrienden en familie begon hij enkele jaren geleden een groothandel in shawls, nadat hij zijn baan bij het stadsdeel Islington had opgezegd. ,,Ik was het aanspreekpunt voor asielzoekers, maar werd doodmoe van het restrictieve beleid van lokale politici. Bovendien realiseerde ik me dat ik meer kon dan achter een bureau zitten.''

Zijn eigen ontwerpen, geproduceerd in China, verkoopt Besarani in Londen aan winkels, waaronder enkele vooraanstaande ketens. Werkweken van zestig tot zeventig uur zijn geen uitzondering, maar de ex-vluchteling klaagt niet. ,,Of ik een succesvolle asielzoeker ben, moeten jullie maar uitmaken. Ik heb in ieder geval nog nooit mijn hand opgehouden. Er is een kans voor iedereen, al wordt het wel steeds moeilijker.''

De Koerd heeft een pandje in een zijstraat van Fonthill Road, in het Noord-Londense Islington. Een stadsdeel waar verpaupering en criminaliteit hand in hand gaan, dus ook een plaats waar asielzoekers en minderbedeelden relatief makkelijk woonruimte kunnen vinden. In de coffeeshops en de cafetaria's bestaat het grootste deel van de clientèle uit Afghanen, Pakistanen, Indiërs en Somaliërs. In het Moon Shine Cafe, vlakbij Besarani's magazijn, bespreken drie mannen hoe eenvoudig het is om een vals paspoort op de kop te tikken. Even verderop hangt een groot spandoek aan een krakkemikkig huis. 'Stop het racistische beleid in Islington', is de boodschap.

,,Ik wil op den duur naar een betere locatie'', zegt Besarani. ,,Maar dan betaal ik gelijk drie keer zoveel huur als hier.'' In zijn volgestouwde magazijn, waarin met moeite een bureau past, mijmert de shawlverkoper over zijn eigen modelijn, compleet met sieraden en handtassen. Hij wil niet alleen verkopen aan de middenstand, maar misschien ook wat eigen winkels openen. ,,De Engelsen zijn momenteel dol op mijn producten. Misschien kan ik met eigen winkels nog wat meer mensen in dienst nemen, naast de twee die nu al voor mij werken.''

De hoopvolle toekomst van Besarani lijkt haaks te staan op de malaise die veel vluchtelingen in Groot-Brittannië treft. Van een in Europees opzicht zachte aanpak van asielzoekers -door veel politici en deskundigen dé reden genoemd voor de zuigkracht van het eiland- is de laatste jaren weinig te merken. Als het coulante beleid al reden was voor vluchtelingen om Groot-Brittannië als einddoel te kiezen, dan heeft de hardere aanpak sinds april 1999 bitter weinig geholpen.

Door een wetswijziging krijgt geen enkele asielzoeker nog bijstand. In plaats daarvan wordt per week ongeveer 80 gulden aan winkelbonnen verstrekt en 35 gulden aan contanten. Asielzoekers worden gedwongen naar allerlei uithoeken van het land te verkassen, waar ze vaak gehuisvest worden in naargeestige wijken waaraan geen eer meer te behalen valt. Als ze naar het platteland gestuurd worden, zijn ze soms de eerste vluchteling die de lokale bevolking ooit heeft gezien.

Het spreidingsbeleid is opgezet om Londen en de zuid-oostelijke kustplaatsen te ontlasten, omdat deze voorheen met een onevenredig groot aantal vluchtelingen zaten opgescheept. Gevolg van de spreidingspolitiek is dat asielzoekers slecht toegang hebben tot rechtshulp, die broodnodig is om de ingewikkelde en strenge asielprocedure succesvol te doorlopen. Veel van hen nemen dan ook, zodra ze de kans krijgen, weer de benen naar Londen en verdwijnen daar maar al te vaak in het illegale circuit. Achterliggende doel van dit regeringsbeleid: ontmoediging van de asielzoeker die naar Groot-Brittannië wil komen. Het resultaat is echter dat het aantal asielverzoeken vorig jaar met circa 100000 een historisch hoogtepunt bereikte.

Voor Jan Shaw, vluchtelingenwerker bij Amnesty International, is het dan ook duidelijk: het systeem is een janboel. ,,Stel dat je iemand die geen Engels spreekt naar Glasgow stuurt, zonder dat er daar advocaten beschikbaar zijn om te helpen met de asielaanvraag. Wat gebeurt er dan? Dan krijg je zoals vorig jaar 26000 gevallen die bij voorbaat al worden afgewezen omdat het formulier niet binnen tien dagen is ingeleverd. En als het formulier al op tijd is, lukt het de bureaucratie niet om het juiste formulier aan het juiste dossier te koppelen.'' Volgens Shaw is het die incompetentie die veel onrust zaait onder de Britse bevolking. Het onvermogen van de regering om het asielvraagstuk doeltreffend aan te pakken.

Zo vlak voor de verkiezingen, in mei van dit jaar, is het onderwerp dan ook dagelijkse kost in de kranten en op tv. De Conservatieven voeren een ware hetze tegen de asielzoeker, waarbij dankbaar gebruik wordt gemaakt van de rechtse sensatiepers. Labour is als gevolg daarvan dagelijks bezig met het blussen van brandjes, zonder dat de regering echt stelling durft te nemen tegen de soms extreem-rechtse retoriek van tabloids en Tories. Daarbij komt dat de lokale riooljournalistiek soms nog een stapje verder gaat dan de landelijke tabloids. Een hoofdredactioneel commentaar in de Dover Express, beschreef in de herfst van 1998 fijntjes de zware last die het stadje dankzij het bezoek van de ferries moet dragen. 'Illegale immigranten, asielzoekers, smokkelaars en drugsdealers, het slijk der aarde. (..) We krijgen een rekening gepresenteerd van menselijk rioolafval, zonder dat we geld hebben om het weg te spoelen'.

Jan Shaw: ,,Asielzoekers worden altijd gebruikt als een verkiezingsonderwerp. We mogen alleen hopen dat iedereen een beetje op zijn woorden let. Iemand 'vluchteling' noemen is op scholen zo'n beetje de zwaarste belediging. Zoals er over asielzoekers wordt geschreven, dat zou absoluut niet kunnen over zwarten of Aziaten. De asielzoekers hebben geen stem. Als je kijkt naar tabloids als The Daily Mail: die hebben vrijwel iedere dag een stuk dat anti-asielzoekers is. Het probleem is dat de regering nalaat om deze beelden tegen te spreken. Alles wat je hoort, zelfs van minister Straw, gaat over bogus refugees, vluchtelingen die de boel willen flessen. Labour wil de middengroep van het electoraat, de tabloidlezers dus, niet voor het hoofd stoten. Het waren deze mensen die bij de vorige verkiezingen Labour stemden.''

De ondernemer Besarani merkt het vrijwel onmiddellijk als het asielvraagstuk de media beheerst. Er kruipt een voelbare spanning naar de oppervlakte, zelfs in Londen, wat toch doorgaat voor een multiculturele lappendeken. ,,Ik voelde mij in de jaren tachtig, toen ik hier heen kwam, welkom, want er was meer tolerantie dan nu.'' Doordat het debat zo op scherp staat vanwege de komende verkiezingen, opereren ook de vluchtelingenorganisaties uiterst voorzichtig. The British Refugee Council (BRC), een overkoepelend orgaan, heeft haar 150 leden aangeraden voorzichtig te zijn met de wijze waarop ze debatten aangaan. De BRC heeft gemerkt dat zelfs in progressieve kringen onrust is ontstaan over de vermeende onbeheersbaarheid van het asielprobleem.

Ook Jan Shaw van Amnesty is bijzonder pessimistisch over de heersende publieke opinie. ,,Het uit de weg ruimen van allerlei mythes is een keiharde strijd. We hoeven niet te rekenen op grote steun onder de Britse bevolking, simpelweg omdat ze de problemen niet snappen. Zelfs bij een groepje goed opgeleide mensen, waarvoor ik laatst een lezing hield, kost het uren om met cijfers en harde feiten de vooroordelen te weerleggen. En dan zijn er nog steeds mensen die het allemaal toch niet geloven.''

Hoe schrijnend de misverstanden en vooroordelen zijn, bleek vorig jaar november nog in een opiniepeiling. De ondervraagden dachten dat een kwart van de Britse bevolking uit vluchtelingen en migranten bestaat, terwijl dat in werkelijkheid maar zeven procent is. Verder dachten de Britten dat asielzoekers gemiddeld vierhonderd gulden per week aan bijstand ontvangen, terwijl dat in werkelijkheid nog geen 125 gulden aan bonnen en wat contanten is.

Shaw: ,,Uit onderzoeken rond onze huidige anti-foltercampagne blijkt dat Britten tegen twee zaken erg negatief aankijken: Europa en asielzoekers. Dat terwijl de realiteit uitwijst dat het aantal mensen dat jaarlijks het land verlaat groter is dan het aantal mensen dat binnenkomt.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden