A.-r. burgemeester in bezettingstijd

J.J.G. Boot, op 99-jarige leeftijd overleden, maakte naam als 'burgemeester in oorlogstijd', invloedrijk naoorlogs bestuurder en pleitbezorger van de apartheid. Jan Kuijk, oud-adjunct-hoofdredacteur van Trouw, herdenkt hem.

De titel van oud-burgemeester Boots herinneringen aan 1939-1945 is in iets veranderde vorm in het collectieve geheugen van Nederland opgenomen. Daarom alleen al verdient hij het, bij zijn overlijden herdacht te worden.

'Burgemeester in bezettingstijd' staat er op de band van zijn in 1967 verschenen boek, maar iedereen -ook wie het niet gelezen heeft- spreekt nu van 'burgemeester in oorlogstijd' als aanduiding van de geweldige morele dilemma's waarvoor ieder toen, en ook nu nog, in zijn politiek en maatschappelijk handelen gesteld kon en kan worden.

Boots overlijden vormt een goede aanleiding om het boek nog even uit de kast te halen. Mijn exemplaar heb ik ooit voor 4 gulden 50 tweedehands gekocht. Het bleek achteraf het exemplaar te zijn dat Boot ooit met een opdracht gegeven had aan Meyer Sluijser, in menig opzicht zijn tegenpool: ,,Aan vriend Meyer Sluijser, ter herinnering aan de moeilijke, boeiende, maar vooral grootte (sic) jaren, ieder op zijn eigen wijze beleefd.''

De gereformeerde, uiterst anti-revolutionaire en geboren bestuurder Boot tegenover Sluijser, de joodse sociaal-democraat met haar op de tanden, propagandist van de SDAP en de Vara. Sluijser, die in de oorlog in Londen voor Radio Oranje werkte, terwijl Boot bijna tot het bittere einde burgemeester was van Wisch in de Achterhoek. Wat had ik graag geweten wat Sluijser en Boot tegenover elkaar over dit boek gezegd zouden hebben en in welke irenische sfeer er toen gesproken is. Het boek verscheen immers twee jaar voor het eerste deel van De Jongs grote geschiedeniswerk, waarin meedogenloos de lijnen langs 'goed' en 'fout' werden getrokken.

Boots boek -De Jong is de eerste om dat te erkennen- is een belangrijk en intrigerend historisch document. Vorig jaar is het op een indirecte wijze weer in de actualiteit gekomen door de verschijning van 'Grijs verleden', waarin Chris van der Heijden zich verzet tegen het zwart-witschema waarin De Jong de oorlog beschrijft.

Het is duidelijk dat Boot een belangrijke bron voor Van der Heijden is geweest, ook een inspiratiebron.

,,De voornaamste taak van een burgemeester in bezettingstijd is bemiddelaar te zijn tussen bezetter en bevolking'', noteerde Boot in januari 1943 in zijn dagboek. Het lijkt me karakteristiek voor dát deel van de Nederlandse bevolking dat Van der Heijden beschrijft en waarvan Boot zo'n kenmerkend vertegenwoordiger was: principieel afwijzend, maar praktisch zoekend naar een wijze om te overleven (en anderen te laten overleven).

Het is de stijl van de typische bestuurder. Boot mocht dan wel een vooraanstaand anti-revolutionair zijn (en oomzegger van Colijn), hij was niet een echt politiek dier. Hij was als ambtenaar opgeleid in de Nederlandse bestuurscultuur op de gemeentehuizen van onder andere Rijnsaterswoude, Leimuiden en Nieuwer Amstel en later werkzaam als burgemeester van Winsum en Wisch. Na de oorlog zette hij zijn burgemeestersloopbaan voort in Ede en Hilversum.

Hij was, als veel bestuurders, wel heel invloedrijk. Natuurlijk in de eerste plaats in de gemeente. Het is, denk ik, vooral aan hem te danken dat ook de publieke televisie zich bij de radio in Hilversum heeft gevoegd, al is niet iedereen hem daarvoor dankbaar.

Zelf herinner ik me uit een gesprek met Boot, dat hij als het hoogtepunt van zijn Hilversumse periode heeft beschouwd de plaatsing van een carillon in de toren van het raadhuis en vooral de plaatsing van een zeer nauwkeurig uurwerk in die toren, waardoor het mogelijk was dit carillon te gebruiken als radiotijdsein. Te vergelijken met de Big Ben van de BBC in Londen. Helaas heeft de Hilversumse klok maar heel kort geklonken en moeten we het nu al tientallen jaren op de radio stellen met de geïmporteerde piepjes op de hele uren.

Boot wendde na zijn pensionering zijn grote inzet en energie ook aan om de zaak van de Zuid-Afrikaanse apartheid hier te bepleiten. Zelf zou hij liever gesproken hebben over 'in een juister daglicht stellen' van die politiek. Hoe het zij, het was een activiteit waarvan dreiging kon uitgaan.

Er was in de jaren zestig/zeventig sprake van een zogeheten club of ten -een anonieme en geheimzinnige maar kennelijk puissant rijke pressiegroep, die advertenties plaatste waarin 'voorlichting' werd gegeven over de apartheidspolitiek. De redactie van Trouw, die in deze zaak een duidelijk standpunt betrokken had, stond onder een geweldige druk van deze groep, zelfs met de dreiging dat er een nieuw, Trouw beconcurrerend dagblad zou worden uitgegeven. Die dreiging was in zoverre gevaarlijk dat het Trouw toen commercieel gezien allerminst voor de wind ging.

Ik herinner me dat ik eens met de toenmalige hoofdredacteur Jenze Tamminga door Boot werd ontvangen in een paradijselijk gelegen huis ergens op de Veluwe, waar ons op de allercharmantste wijze werd duidelijk gemaakt hoe we moesten kiezen of delen. Ik betreur het nog steeds dat ik niet, net als Boot met zijn ervaringen in de oorlog deed, onmiddellijk een verslag van dat gesprek heb opgeschreven om mijn zeer onaangename indruk van het verblijf in dit paradijs vast te leggen. Ik moet het nu, zo'n 25 jaar later, met de herinneringen doen, en met mijn langzaam gegroeide vermoeden dat ik die middag oog in oog heb gestaan met die geheimzinnige club of ten.

In mijn boekenkast staat ook nog het uit 1982 daterende 'Praatboek uit Zuid-Afrika' met als ondertitel 'Blank en niet blank, progressieven, verkrampten en bruggenbouwers, in 100 onthullende interviews', geschreven door Boot en zijn tweede vrouw, de taalkundige professor B. Siertsema. Boot zal -al is hij dan alleen maar als intermediair aanwezig- zichzelf ook in dit boek wel onder de 'bruggenbouwers' hebben gerekend. Maar de beklemming van het moeizaam een weg zoeken en 'bruggenbouwen' uit 'Burgemeester in bezettingstijd' is toch wel verdwenen. En dat is niet omdat dat burgemeestersboek thuishoort in de Nederlandse geschiedenis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden