Boek van de week

A.F.Th. van der Heijden schetst een raak beeld van onze doorgedraaide politieke wereld

Beeld ANP Kippa

A.F.Th. van der Heijden geeft raak beeld van onze doorgedraaide politieke wereld: Poetin, Trump en ‘MX17’

Veel van A.F.Th. van der Heijdens romans en verhalen zijn geïnspireerd op krantenberichten en nieuwsfeiten. Zo paste hij in ‘Advocaat van de hanen’ het verhaal van de dood van Hans Kok in zijn eigen Tandeloze Tijd-mythe, de dubbelroman ‘Het Hof van Barmhartigheid’ en ‘Onder het plaveisel het moeras’ speelden met de beruchte Bemmelse moordzaak, ‘Het schervengericht’ met de criminele wederwaardigheden van zowel Roman Polanski als Charles Manson, et cetera. Zijn jongste roman ‘Mooi doodliggen’ zou je een vrije improvisatie op het nieuws van de afgelopen tijd kunnen noemen: MH17, de Russische bezetting van de Krim, de vermeende dood van journalist Babchenko, de vergiftiging van Skripal en dochter, nepnieuws, het komt in transparante vermomming allemaal voorbij.

MX-17

‘Mooi doodliggen’, dat wat je zegt tegen brave honden, gaat over de Russische journalist en romanschrijver Grigori Moerasjko, een gezworen vijand van president Tsaar. Hij spant met de Oekraïense geheime dienst samen om zijn foute landgenoten een hak te zetten. De Oekraïners beweren dat hij vanwege zijn onderzoek naar de toedracht van de, wat in dit boek de MX17-zaak heet, op een dodenlijst staat en verleiden hem ertoe mee te werken aan een ongekend staaltje fakenieuws. Hij moet doen of hij door de Russische geheime dienst vermoord is, vandaar ‘mooi doodliggen’.

Het plan lukt wonderwel, Moerasjko wordt quasi-doorzeefd op de trap van zijn appartement gevonden met een van heuse ontzetting gillende weduwe Yulia, maar hij slaagt er niet in zich lang genoeg dood te houden. Reeds op de persconferentie over zijn ‘moord’ verschijnt hij in levenden lijve, in de naïeve verwachting dat de wereld en Yulia hem als een held zullen onthalen. In plaats daarvan wordt hij vanwege zijn medewerking aan nepnieuws door collega’s en echtgenote uitgekotst. Voor eeuwig getekend zet hij zijn onderzoek naar de toedracht van MX17 voort, met alsnog fatale gevolgen.

 Hysterie der tattoos

Overigens is het geheel een raamvertelling, bestaand uit memoires die door Moerasjko zijn achtergelaten bij journalist Natan Haandrikman, een oude bekende uit de Tandeloze Tijd, wiens ouders bij de MX17 vlucht zijn omgekomen. Op deze manier is ook deze jongste roman weer een vertakking van Van der Heijdens magnum opus.

De schrijver heeft op de van hem bekende wijze allerlei actuele zaken ingenieus vervlochten en geeft op die manier een raak beeld van een dolgedraaide politieke wereld, een beetje zoals Anthony Burgess dat in het onlangs vertaalde ‘Machten der duisternis’ deed over de twintigste eeuw: beeldend, sarcastisch, bloemrijk.

Omslag Mooi DoodliggenBeeld Querido

Op een bepaalde manier herinnerde ‘Mooi doodliggen’ mij ook aan het werk van de betreurde Louis Ferron, het is een literair duel met de werkelijkheid, een Grand Guignol van publieke feiten. Daarnaast refereert het verhaal aan oudere, klassieke verhalen, zoals dat van Romeo en Julia, en aan ‘Dode Zielen’ van Gogol.

Voor Van der Heijden zijn romans niet zomaar meeslepende vertellingen, hij gebruikt ze ook om allerlei ideeën omtrent de maatschappij te lozen. Hij is zeker geen geëngageerd schrijver maar wel iemand die zijn verbeelding op de wereld loslaat. Zo sleept hij er op virtuoze wijze een hoofdstuk over de hysterie der tattoos bij, over de simpelheid van voetbal (‘Voetbal is een tot het uiterste vereenvoudigde vertelling, die iedereen kan volgen, en waar iedereen, direct of achteraf, over kan communiceren. Transparant als een bergbeek, tot in de schijnmanoeuvres toe’), zelfs de Zwarte Piet-discussie komt in deze Russisch-Oekraïense roman langs, naast trivialiteiten als de botoxbehandeling van Jane Fonda en een absurd etentje in de Trèves-zaal.

Van der Heijdens romans zijn altijd vol, hij weet alles met alles in verband te brengen. Je zou met zoveel spektakel soms bijna vergeten dat hij ook een borend psycholoog is, bijvoorbeeld in wat hij naar aanleiding van de liefde tussen Grigori en Yulia over relaties opmerkt: “Ook al putten we ons tegenover elkaar nog zo uit in openhartigheid, de ander bleef in diepste wezen onkenbaar voor de een, en de een voor de ander. Heftige ontboezemingen maken degene die in vertrouwen genomen wordt des te onzekerder: iemand opent zijn of haar hart, maar wat blijft er niet allemaal ongezegd?”

Belly button fluff

Van der Heijden is daarbij een meester van de fraaie formulering, zoals hier over het kapitalisme “dat zich uit opportunisme graag hult in een mantel van democratie, heeft als economisch systeem een kwalijke morele kant: het bedient zich muzikaal van de gebiedende wijs. Het vuurt imperatieven op de doelgroep af. Het legt de klant keihard zijn wil op - niet met een pistool in de hand, maar via gerichte propaganda, waarvan de agressiviteit wordt afgezwakt in glimlachende, tandparelende reclameboodschappen in woord en beeld.” Hier spreekt onmiskenbaar de maatschappijcriticus.

Het grootst vind ik Van der Heijden toch nog altijd in zijn beschrijvingen van lichamelijke sensaties, over belly button fluff (geput uit de rubriek Nutteloze Kennis van deze krant), het naveldons van Grigori’s geliefde Yulia, over littekens en tattoos, over seks en sterven; zijn wereld is bij alle schatplichtigheid aan nieuws en relevante feiten ook altijd uiterst fysiek, tijdloos in zekere zin.

Overigens heb ik het allang opgegeven om Van der Heijdens verhalen in zijn twee uitdijende ‘Tandeloze tijd’- of ‘Homo duplex’-epen te passen; dat zijn onderhand kapstokken voor zoveel verschillende uitweidingen en zijpaden geworden dat ik het spoor bijster ben geraakt; virtuoos aan elkaar geknoopt maar je kunt het ook rustig als afzonderlijke mythes lezen.

Dit is er dan een over het krankzinnige tijdperk van Poetin en Trump, dat zich ook nog een klein eindje in de toekomst uitstrekt als aan het eind de ware toedracht van de ramp met MX17 volledig wordt onthuld. Want de feitelijke waarheid is Van der Heijden te armzalig, hij maakt er iets moois en spectaculairs van.

Oordeel: Van der Heijden maakt van nepnieuws iets moois en spectaculairs

A.F.Th. van der Heijden
Mooi doodliggen
Querido; 368 blz. € 22,99

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Wat is uw favoriete boek van 2018? Welk boek vond u dit jaar het allerbeste?

Onze recensenten hebben hun top-3 van dit jaar al gekozen. De ‘lijstjes’ verschijnen op 15 december in Letter & Geest.

De redactie wil ook graag weten welke boeken bij de lezers in de smaak vielen.

Alle genres dingen mee: romans, verhalen, biografieën, non-fictie of poëzie.

Stuur een mail met de titels van uw twee favoriete boeken van 2018 vóór 1 december naar: laura.vanbaars@trouw.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden