A.F.Th. / Ik laat me door elk boek meesleuren

De schrijver A.F.Th. werd bijna omgebracht door zijn eigen megalomane manuscript: 'Homo duplex', een hedendaagse versie van de Oedipusmythe die zich eerst in één, later in drie en nu al in zeven delen aandient. Achtereenvolgende deadlines werden niet gehaald. Maar het lijkt er nu toch van te gaan komen: het vuistdikke deel 0, 'De Movo Tapes', ligt in de boekhandel.

Bijna zeven jaar na de publicatie van zijn vorige boek, het mythische deel drie van 'De tandeloze tijd' van meer dan 1400 pagina's, snuift A.F.Th. van der Heijden weer de geur op van een vers boek. Zojuist is hem door een koerier het eerste, gebonden exemplaar van 'De Movo Tapes' gebracht. Deel 0 van de zevendelige romancyclus 'Homo duplex', de gespleten mens. Het is een kloek, zwart gebonden boek in een fel rood omslag. In zijn werkkamer onder het dak van zijn huis in Amsterdam-Zuid weegt hij het boek in zijn hand, laat het openvallen en steekt zijn neus in het ritselende papier.

Hoewel zijn helgroene ogen vonken van opwinding over het binnengebrachte boek maakt de schrijver een uitgebluste indruk. Van der Heijden heeft het zich in de afgelopen jaren zwaar gemaakt. ,,Iemand zou het me toch eens moeten uitleggen: waarom heb ik altijd werk tot op het allerlaatste moment? Ik ben zeer jaloers op schrijvers die op een zondagmiddag om een uur of vier kunnen zeggen: hé, mijn boek is af. Dat bestaat voor mij niet. Het is pas af als de allerlaatste deadline verstreken is. Ze moeten het mij echt uit de handen komen rukken.''

De deadlines voor de publicatie van de eerste proeve van 'Homo duplex' werden zo vaak en langdurig overschreden dat zijn uitgever hem een paar jaar geleden een 'open deadline' gaf. ,,Volstrekte waanzin natuurlijk'', geeft Van der Heijden toe. ,,Ik kon zelf bepalen wanneer ik met het eerste deel naar buiten kwam. Lidewyde Paris, mijn uitgeefster, heeft me zelfs aangeboden om het hele project eerst af te ronden en dan pas in te leveren. Maar dat wilde ik niet. Op een gegeven moment heb je een enorme behoefte iets van je werk te laten zien.''

De moeite die Van der Heijden heeft om zijn romans uit handen te geven heeft veel te maken met het onderlinge verband dat de afzonderlijke delen van de cyclus hebben. Hij wilde -anders dan in het geval van 'De tandeloze tijd'- al beschikken over een complete plattegrond van de kathedraal. Hij wijst op acht hoge, liniaalscherpe stapels aantekeningen in een openstaande archiefkast -van Hd 0 tot en met Hd 7- om te bewijzen dat zijbeuken en schip al een eind de lucht in zijn.

Na de voltooiing van 'Het Hof van Barmhartigheid' en 'Onder het plaveisel het moeras', deel drie van 'De tandeloze tijd', had Van der Heijden zich voorgenomen om een tijdje te freewheelen. Rust te nemen. Maar het bloed kroop waar het niet gaan kon. Om zijn stijl soepel te houden, besteeg hij toch dagelijks de trappen naar zijn werkkamer -door de schrijver het Laboratorium voor Onderzoek naar Menselijke Grenzen genoemd- en schreef stijloefeningen, zoals een pianist toonladders speelt.

In het voorjaar van 1997 probeerde hij zijn pen op een roadnovel à la Jack Kerouac. Op een lange rol telexpapier ('het moet onafgebroken dóórgaan') schreef hij in razend tempo de gefingeerde autobiografische roman van Fulco Wassenaar, een gesjeesde zakenman die de natuur haat en alleen gelooft in de snelweg. Niet lang daarna stuitte de schrijver op een idee voor een tweede stijloefening. Op een zondagavond zond de VPRO 'Edipo Re' uit, de film waarin Pier Paolo Pasolini het verhaal van de antieke held Oedipus heeft verbeeld. ,,Pasolini laat, na een begin dat speelt in de jaren dertig, de personages in een curieus verbeelde oudheid verwijlen. Ik vroeg me toen af: waarom heeft hij dat begin niet volgehouden? Hoe zou het verhaal van Oedipus er nú uitzien? Meteen dacht ik: misschien moest ik dat maar eens opschrijven.''

Met allerlei vertalingen van 'Koning Oedipus' om zich heen zette Van der Heijden zich aan de hervertelling van de antieke mythe in de moderne tijd. ,,Bij elk probleem dat zich voordeed, bedacht ik iets wat bij deze tijd hoorde. Dat werkte verrassend goed. Neem, bijvoorbeeld, de concurrentie tussen de stadstaten. Thebe versus Korinthe. In hoeverre staan steden nu nog tegenover elkaar? Hooguit als voetbalsteden. Amsterdam versus Rotterdam. Ik kon alleen maar denken aan de bloedige veldslagen, die hooligans op afspraak met elkaar leveren.''

Het flitste door zijn hoofd: 'Wat dacht je ervan als mijn Oedipus, afkomstig uit Amsterdam, een hooliganleider uit Rotterdam dood zou slaan op een braakliggend terrein langs de snelweg?' Zo'n veldslag had kort tevoren plaatsgevonden langs de A10, bij Beverwijk. Een Amsterdamse supporter, Carlo Picornie, was daarbij om het leven gekomen. Een camera van Rijkswaterstaat had beelden van de moord gemaakt, en die waren op televisie eindeloos herhaald. ,,Iedereen denkt natuurlijk aan Beverwijk, maar mijn veldslag vindt plaats bij knooppunt Hellegatsplein, kortweg 'Knooppunt Hellegat', nadat Beverwijk al heeft plaatsgevonden. Ditmaal is het de beurt aan de Rotterdammers om een dode in hun midden te hebben.''

De schrijver trekt een rode map naar zich toe, waarop hij in zijn krullende handschrift heeft geschreven: 'Knooppunt Hellegat'. De map bevat keurig uitgetikte notities voor de veldslag van de verbeelding, compleet met documentatie over de vorige uit de werkelijkheid. Langzaam begonnen op zijn netvlies de contouren te verschijnen van een mooi verhaal. Maar Van der Heijden realiseerde zich dat het verhaal een lege huls was zolang hij geen Oedipus-karakter had. ,,Toen schoot me ineens Fulco Wassenaar te binnen. Die jongen, die al kankerend voortraast over de snelweg, die een Kerouac-achtig boek zou schrijven. Hém zag ik ineens in de huls van mijn Oedipus.''

Van der Heijdens roman moest een thriller worden. Hoewel de thriller een genre van de twintigste eeuw is, bood ook hier de mythe aanknopingspunten. Was Sophocles' tragedie in feite niet de eerste whodunit uit de wereldliteratuur geweest? De Griek had ook meteen een perfecte plot bij de kop gehad: Oedipus laat, nadat de pest in zijn stad is uitgebroken, uitzoeken wie zijn vader heeft vermoord en wie er met zijn moeder slaapt. En blijkt zelf de dader. Uit pure wanhoop steekt hij zich de ogen uit.

,,Toch volstond het niet om Sophocles precies te volgen'', zegt Van der Heijden. ,,Sophocles gaf van alles meteen weg. De ziener Theresias roept al vlak na het begin van het stuk dat Oedipus zelf wel mag oppassen. De tragedies van de Grieken volgden ook andere wetten. Daar ging men heen met een mand vol voedsel en kruiken wijn en leverde luidkeels commentaar bij iedere scène. Terwijl de conventie van de thriller is: de lezer even een vinger geven, en daarna je hand weer terugtrekken. In principe doe ik dat ook, al geef ik, uit trouw aan Sophocles, in 'De Movo Tapes' ook wel eens iets weg.''

Zo komen er al vroeg in het boek twee kinderen voor die in de Exilstraat (waarvoor de Banstraat om de hoek bij Van der Heijdens huis model heeft gestaan) 'vondelingetje spelen'. Ze zetten een mand met een babypop in het portiek, bellen aan, en zien wat er gaat gebeuren. ,,Dat is mijn knipoog aan de lezer dat er in de cyclus ook het verhaal van een vondeling zal volgen.''

Naast het perspectief van Oedipus, wilde Van der Heijden het verhaal ook laten vertellen door de god Apollo. ,,Dat zijn de mysterieuze omwegen van de verbeeldingskracht'', zegt Van der Heijden. ,,Ik wist van meet af aan dat ik zo'n goddelijke, alwetende verteller tussen mij en het boek wilde zetten. Apollo bedient zich zelfs van orakels, al werken die niet zo goed meer als toen hij zijn burelen had in Delphi, de navel van de wereld. Maar hij probeert het nu via horoscopen in glossy magazines.''

Maar daar blijft het niet bij. Apollo probeert ook de geschiedenis zelf naar zijn hand te zetten. In 'De Movo Tapes' heeft hij een orakel achter de rug dat totaal mislukt is. Daarop steekt Apollo een degen door de wereldbol heen. Het lemmet van de degen buigt om en de punt komt ergens in de buurt van Rotterdam te voorschijn. Dan vliegt hij naar Nederland om te zien of daar misschien een tragedie is op te zetten naar oud, beproefd model. Dat zou hem in staat stellen om te laten zien dat zijn oude orakelkracht nog intact is.'

Het is Apollo -ook al wordt zijn werkelijke naam nergens genoemd- die schuilgaat achter de eerste zin van 'De Movo Tapes': ,,Ik kan me niet eens fatsoenlijk aan u voorstellen, want ik heb mijn naam verpatst.'' Van der Heijden slaat de eerste bladzijde van zijn roman open en leest die eerste zin hardop voor. ,,Die ben ik altijd trouw gebleven. Als de lezer dit leest, zal hij toch ook even aan de schrijver moeten denken.'' Want ook Van der Heijden lijkt zijn naam te hebben verpatst. Op het omslag van zijn boek staan alleen zijn initialen: A.F.Th.

Een jaar of vijftien geleden schreven sommige critici al spottend 'A.F.Th.'. Voor de grap had de schrijver tegen Ary Langbroek, zijn toenmalige uitgever, gezegd: ,,Waarom zetten we dat niet op mijn volgende boeken? Louter de letters. Als een logo.''

,,Laten we dat maar doen'', antwoordde Langbroek. Van der Heijden had zijn eerste stappen in de literatuur ook al gezet onder pseudoniem: Patrizio Canaponi. Als Canaponi debuteerde hij in 1979 met de maniëristische verhalenbundel 'Een gondel in de Herengracht'. ,,Je moet jezelf als schrijver steeds opnieuw uitvinden. Het laten ontstaan van een personage staat voor mij niet ver af van het laten ontstaan van een schrijver. Na Canaponi moest ik voor 'De tandeloze tijd' in een ander veranderen.'' Het werd zijn nuchtere, noordelijke tegenhanger Van der Heijden. Niet met zijn amicale voornaam, Adri, maar met zijn stijve voorletters A.F.Th. ,,Toen ik was begonnen aan 'Homo duplex' drong zich opnieuw de gedachte op aan dat woordbeeld. Oedipus is niet wie hij denkt te zijn. Dus ik dacht: dit is dé gelegenheid om het spel met mijn eigen naam te spelen.''

Het spel van de identiteit raakt het hart van de Oedipusmythe. ,,Eeuwen voordat de psychiatrie werd uitgevonden en Freud werd geboren, holde Sophocles al vooruit op de staat van de mens - ook in de moderne tijd. Nog steeds willen we allemaal van onze vaders af en begeren we onze moeders. Alles zit erin: generatieconflicten, seksuele geheimen. Maar het belangrijkste blijft: Oedipus is iemand die vlucht voor zichzelf, maar juist daardoor zichzelf in de armen loopt.''

De Oedipus in 'De Movo Tapes' heet Tibbolt Satink. Hij komt ter wereld nadat zijn moeder een gruwelijk ongeluk heeft gehad in de Schipholtunnel. Haar vel wordt in stukken gereten, en Tibbolts voeten raken verminkt tijdens een onvrijwillige keizersnede. De verminking is een ondubbelzinnige verwijzing naar de mythe. Tibbolt wordt als jongetje gepest met zijn 'moeilijke voeten', en bedenkt daarom de geuzennaam 'Movo'. Die naam is weer een vertaling van Oedipus: zwelvoet.

Op het moment dat Van der Heijden zich op papier bezighield met de moeilijke voeten van zijn held, kreeg de fictie weerslag op de werkelijkheid. Een bezoek aan café Welling, dat in 'De Movo Tapes' voorkomt als De Lier, eindigde na wat getreiter in een handgemeen op de stoep. Van der Heijden stapte tijdens die schermutseling achteruit in de goot en brak enkele middenvoetsbeentjes. ,,Je kunt je natuurlijk afvragen: is er een verband met de werkelijkheid van mijn roman? Ik zou het haast gaan denken. Met verbeeldingskracht had ik me voorgesteld hoe de voeten van Movo zwollen. Last met lopen, je schoenen niet aankunnen, knappende veters terwijl de voeten als broden de schoenen uitrijzen. Allemaal onttrokken aan de fantasie. En dan stap je zelf mis en dan hoeft niemand je meer te vertellen wat het is. Alsof God zelf besloten had mij een spoedcursus zwellende voeten te geven.''

Tibbolt Satink zelf drijft, als hij eenmaal volwassen is, het spel van schijn en wezen op de spits. Hij streeft 'Een carrière als ander' na, en is vastbesloten om onder die titel een boek te schrijven over zijn metamorfose van de zachtaardige Tibbolt in de stoere Movo. Al zijn aantekeningen voor dat boek spreekt hij in op de bandjes van een dictafoontje, terwijl hij voortraast over de snelwegen in zijn Festina Lente. Die rauwe, razende opnamen krijgen steeds meer het karakter van een dialogue intérieur, een innerlijke strijd tussen twee stemmen. ,,Tibbolt'', zegt A.F.Th., ,,heeft zelfs de illusie dat als hij Movo wordt, dat hij hem dan zou kunnen opzadelen met zijn eigen dood. Dat is de uiterste consequentie van het identiteitsspel. Maar wat hij niet doorheeft, is dat hij helemaal geen ander aan het worden is, maar zichzelf.''

De kathedraal van 'Homo duplex' is in de loop van de tijd enorm gegroeid. Nam A.F.Th. zich drie jaar geleden voor om zijn cyclus in drie delen onder te brengen, op pagina twee van 'De Movo Tapes' staan geen drie romans aangekondigd, maar zeven, exclusief het onderhavige deel 0 en een requiem onder de titel 'Leproza'. Bij 'De tandeloze tijd' was het Van der Heijden net zo vergaan. Oorspronkelijk één boek, daarna drie en ten slotte zeven delen. ,,Tsja, als ik mij eenmaal een proloog en een epiloog toesta, is het einde zoek. En wat de indeling van de cyclus betreft: al het goede komt bij mij in drieën, en valt daarna uiteen in zevenen.''

A.F.Th. weet dat aan het rijtje titels voor in zijn nieuwe boek nog van alles zal veranderen. ,,Dit is de stand van zaken nú. In feite is alles nog open. Dat moet ook, want voor mij moet er onderweg nog genoeg avontuur te beleven zijn. Voor de buitenwacht ziet het er misschien uit als een lijstje dat ik alleen nog maar hoef in te vullen, maar dat is geenszins het geval. Ik laat me door elk boek bij de kladden grijpen en meesleuren. Ik hou wel overzicht, maar als er zich een verhaallijn aandient die er per se in wil, dan ga ik daarin mee.''

Dat is precies de reden dat A.F.Th. zijn laatste deadline niet haalde. Hij had van deel 0 van 'Homo duplex' een echte proloog gemaakt. ,,Ik stelde me voor dat ik aan de lezer de hoofd- en bijfiguren zou voorstellen. Iedereen mocht om het hoekje komen kijken, zonder dat het nulde deel zelf een plot moest krijgen. Maar toen ik, na een onrustige nacht, mijzelf 's ochtends in bed het verhaal opnieuw vertelde, vond ik het jammer dat de hoofdstukken in 'De Movo Tapes' niet wat nadrukkelijker naar een plot worden toegedreven.''

Hij besloot tien hoofdstukken uit deel 1, 'Moeilijke voeten', die handelen over de 'vondeling', de zoon van de Rotterdamse hooligan Tonnis Mombarg en zijn geliefde Zora, in het nulde deel te verwerken. ,,Die hoofdstukken waren nog in klad, dus die heb ik verder aangekleed en uitgewerkt, en had ik mijn plot. Maar toen kwam ik tot de ontdekking dat die hoofdstukken toch in een vervolgdeel thuishoorden. Dat was ook een kwestie van omvang: anders zou deze roman 1200 pagina's hebben geteld. De vondeling-hoofdstukken zijn dus heel opdringerig komen binnenmarcheren in deel 0, en marcheerden ook heel gelaten weer weg.''

A.F.Th. vertelt het met een zekere berusting. Hij weet inmiddels dat het boek hem dergelijke strapatsen aandoet. Soms hoort God hem brommen: ,,Kom op man, schrijf gewoon een eenvoudig boek dat iedereen kan volgen! Ik ben toch al een gebenedijde dat ik met mijn dikke boeken een publiek heb vergaard. Niet zelden komt de gedachte in me op: schrijf nu eens snel een kleine, pakkende roman, waarvan je er 200000 verkoopt. Dan kun je je daarna weer vijf jaar lang aan een groot project wijden zonder dat iemand zeurt. Of vijf jaar lang over het leven nadenken in Ibiza.''

Er klinkt een diepe zucht. ,,Maar zo zit ik niet in elkaar. Blijkbaar ben ik gevangen in het beeld van wat ik als een zeer, zeer ingewikkelde werkelijkheid ervaar. Alles wat ik op papier zet is een schandelijke vereenvoudiging. Ik schiet altijd tekort. Maar ik besef: ik heb maar te volgen. Zoals Gerard Reve zei: ik ben ook maar gestuurd. Je kunt je voornemen wat je wilt, maar je komt toch altijd weer bij jezelf uit.''

De recensie van 'De Movo Tapes' is te vinden in de krant van zaterdag 15 februari.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden