Capitulatie

8 mei is nog altijd een verwarrende dag in Duitsland

De zaal in Museum Karlshorst waar in de nacht van 8 op 9 mei de capitulatie getekend werd. De zaal ziet er nog precies zo uit als destijds.  Beeld Museum Karlshorst
De zaal in Museum Karlshorst waar in de nacht van 8 op 9 mei de capitulatie getekend werd. De zaal ziet er nog precies zo uit als destijds.Beeld Museum Karlshorst

In Duitsland is 8 mei – de dag van de overgave- nog altijd een verwarrende dag die niet wordt gevierd, maar wel wordt herdacht.

Bezoekers die het Museum Karlshorst verlaten wordt bij de uitgang een vraag gesteld: ‘Wat betekent 8 mei voor jou?’ Binnen in het voormalige Wehrmacht-opleidingsgebouw hebben ze de ruimte kunnen aanschouwen waar op de achtste mei - vandaag precies 75 jaar geleden - de onvoorwaardelijke overgave van Duitsland werd getekend. De eenvoudig ingerichte ruimte was destijds een eetzaal en ziet er nu nog net zo uit als toen. In de imposante zaal staan een paar lange tafels in donkere tinten bruin en groen met daarop sierlijke waterkaraffen.

Aan de grootste tafel schoven op 8 mei 1945 Sovjetmaarschalk Georgi Zjoekov en de Britse maarschalk Arthur Tedder aan, is op geprojecteerde filmbeelden te zien. Drie Duitse militaire leiders zetten hun handtekening onder het einde van het Derde Rijk. Het begin van een Duitsland dat zichzelf opnieuw uit moest gaan vinden.

‘De grote patriottische oorlog’

Iedere bezoeker, afhankelijk van waar hij of zij opgroeide, zal deze plek op een andere manier beleven. Duitsers zitten bijvoorbeeld nog altijd met de vraag of zij de overgave ‘een bevrijding’ kunnen noemen. Het woord bevrijding impliceert namelijk dat Duitsers niet medeverantwoordelijk waren voor de misdaden in nazi-Duitsland. Oost-Duitsers zien de overgave bovendien als het begin van een nieuwe dictatuur in de vorm van de DDR: geen echte bevrijding dus. Zo is 8 mei nog altijd een verwarrende dag die niet wordt gevierd in Duitsland, maar wel wordt herdacht.

Voor Russen is deze zaal in Karlshorst wel een plek van viering. Hier werd de ultieme overwinning behaald op het nationaal-socialisme. Maar het is voor hen ook een plaats waar de grote verliezen worden herdacht die de Sovjet-Unie tijdens de oorlog heeft geleden. Alleen al tijdens de laatste slag om Berlijn kwamen naar schatting 100.000 Sovjet-soldaten om. De oorlog tegen nazi-Duitsland wordt nog steeds in Rusland ‘de grote patriottische oorlog’ genoemd en is een belangrijk onderdeel van de Russische identiteit.

Tanks in de tuin

Het waren dan ook de in Oost-Duitsland gestationeerde Sovjettroepen die van de capitulatiezaal een herdenkingsplek hebben gemaakt. Zij zorgden ervoor dat het Wehrmacht-gebouw bewaard is gebleven. In eerste instantie was de zaal alleen toegankelijk voor Sovjetsoldaten, maar vanaf 1985 mochten ook Oost-Duitsers er een kijkje nemen.

De Russische herinneringscultuur, vertelt curator Julia Franke, is er nog altijd zichtbaar. “Sommige bezoekers vinden het een heel exotische plek, door de cyrillische teksten en de tanks die in de tuin staan”, zegt ze. De bezoekers van voormalige Sovjetstaten herkennen de stijl juist. “Wat Russisch is het hier”, zeggen ze. Op 9 mei, de dag dat de capitulatie bekend werd in de Sovjet-Unie, leggen nog altijd honderden bezoekers uit Rusland bloemen op de Sovjettanks in de tuin.

Overwinning en schuldvraag

De Sovjettroepen verlieten na de val van de Berlijnse muur in 1989 Oost-Duitsland. Het museum kwam vervolgens onder Duits beheer. Rusland en Duitsland spraken af dat het museum beschermd zou worden, een deel van het gebouw werd uitgeroepen tot cultureel erfgoed.

Maar over de manier waarop de capitulatie in het museum moet worden uitgelegd, was lastiger overeenstemming te bereiken. Voorafgaand aan de heropening van het nu Duitse museum in 1995 werd hevig gedebatteerd. In de twee jaar voor de opening overlegden Duitse curators met een groep deskundigen uit Rusland, Wit-Rusland en Oekraïne over de vraag hoe de permanente tentoonstelling eruit moest komen te zien. Historici in de landen benaderen de geschiedenis allemaal anders. Rusland legt de nadruk op de militaire geschiedenis en de overwinning op het fascisme, terwijl in Duitsland vooral veel aandacht is voor de schuldvraag.

Internationaal karakter

Curator Franke ziet dat de geschiedschrijving over de Tweede Wereldoorlog zich in de loop der jaren ontwikkeld heeft. In haar eigen land wordt het oorlogsverleden de laatste jaren bijvoorbeeld meer ‘transnationaal’ bekeken. Hoe hebben historische gebeurtenissen in één land invloed gehad op ontwikkelingen buiten dat land, is daarbij de leidende vraag. Daarbij is volgens haar ook steeds meer aandacht voor de oorlog die gevoerd werd buiten de Europese grenzen. Zo benadrukt ook de nieuwe tentoonstelling van het Karlshorst Museum, ‘Van Casablanca naar Karlshorst’, meer dan vroeger het internationale karakter van de oorlog. Vanwege de corona-pandemie is de tentoonstelling nog niet open, maar ze is in de komende dagen wel online te bekijken.

“Ik denk dat het nu, 75 jaar later, belangrijk is om te benadrukken dat dit een onderwerp voor de hele wereld is”, zegt Franke. “Een onderwerp dat wereldwijd nog steeds gevolgen heeft voor veel gezinnen in onze samenlevingen.” En om te erkennen dat al die gevolgen en ervaringen verschillend zijn, stelt het museum bij de uitgang de bezoekers die ene vraag: “Wat betekent 8 mei voor jou?”

Lees ook:
Op 20 april 1945 veroverden de Sovjets Berlijn. Regina (82) begon haar leven in de bunkers

Het is 75 jaar geleden dat de Sovjets Berlijn veroverden. Regina Schwenke (82) is op dat moment zeven jaar oud en woont dan al bijna haar hele jonge leven in bunkers. ‘Wie zelf bommen heeft horen vallen, kan beter vertellen dan historici’.

Volgens deze onderzoeker heeft u het mis: de oorlog eindigde helemaal niet in 1945

Het is vandaag exact 75 jaar geleden dat Nederlanders dansten en feestten in de straten vanwege het einde van de oorlog. Maar die vreugde was voorbarig, betoogt Niod-onderzoeker Peter Romijn. ‘De oorlog eindigde pas in 1949.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden