5 miljard uitdelen lastiger dan 50 miljard bezuinigen

Staatssecretaris Eric Wiebes van financiën tijdens de stemming over het Belastingplan in de Tweede Kamer.Beeld anp

Wat ooit begon als een ambitieuze poging het hele belastingstelsel te hervormen, eindigt wellicht volgende maand als een uitgekleed plannetje dat alleen met steun van een paar splinterpartijtjes in de Eerste Kamer de eindstreep haalt. In anderhalf jaar zijn mooie politieke plannen verworden tot een opportunistisch werkstukje dat van plakband en elastiekjes aan elkaar hangt.

Het belastingplan voor 2016 kan eigenlijk alleen nog de eindstreep halen als de ouderen van 50Plus, de Partij voor de Dieren en de onafhankelijke senator van de OSF tot steunen verleid kunnen worden. Een wel erg onwaarschijnlijk scenario. Het zou dus heel goed kunnen dat er in 2016 helemaal geen belastingverlaging komt. 5 miljard euro uitdelen blijkt een stuk moeilijker dan zo'n 50 miljard euro bezuinigen.

Aanvankelijk geloofde niemand dat het ooit tot serieuze gesprekken zou komen over een belastinghervorming. Gezien de crisis zouden de staatsfinanciën nooit een belastingverlaging van 5 miljard euro toelaten, die volgens Wiebes nodig was om een hervorming door te voeren zonder dat ook maar iemand koopkracht zou verliezen. Uiteindelijk bleek dat budget echter toch beschikbaar.

Vanaf het allereerste begin was bovendien meer nodig dan dat de twee coalitiepartijen het onderling eens zouden worden. Een gezamenlijk voorstel zou al een kunststukje op zich zijn, maar vervolgens dienden meer partijen daarvoor warm te lopen met het oog op een meerderheid in de Eerste Kamer.

Delirium
Het kabinet trachtte aanvankelijk het eerste probleem, een compromis in de coalitie, te omzeilen door zonder eigen voorstel al te gaan praten met wie in de oppositie ook maar praten wilde. Vanaf dat moment rende Wiebes heen en weer van fractie naar fractie en dat is niet meer opgehouden. "Ik heb inmiddels zoveel liters koffie gedronken bij zoveel verschillende fracties, dat ik er een delirium aan heb overgehouden", aldus Wiebes dinsdag in de Kamer.

De uiteindelijke gesprekken waren in juni nauwelijks begonnen of ze waren alweer afgelopen. De ene dag lieten GroenLinks, ChristenUnie, SGP en D66 weten te willen praten, maar bij de volgende gelegenheid trok D66-leider Pechtold de stekker al uit het project. Te veel tegenstrijdige wensen om werkelijk tot iets te komen, was zijn conclusie.

Beeld ANP XTRA

Pechtold speelde hoog spel. Hij trachtte VVD en PvdA te verleiden om met een openingsvoorstel te komen, wel wetende dat de twee partijen over belastingen fundamenteel verschillend denken. Door maar te blijven hameren op de noodzaak te hervormen wilde hij die verdeeldheid pijnlijk duidelijk maken.

Geniale zet
VVD en PvdA dachten ondertussen zelf een geniale zet te doen met een driedelig voorstel. Een zeer vergaande hervorming of, als dat niet haalbaar zou zijn, een bescheiden hervorming. En in de derde plaats een belastingverlaging van 5 miljard. In te zetten voor de hervorming en, als dat niet zou lukken, als een simpele belastingverlaging in 2016. Het vooruitzicht dat de coalitie de belastingen zou verlagen, moest andere partijen wel dwingen mee te doen. Wie wil immers niet medeverantwoordelijk zijn voor een hoger netto-inkomen voor iedereen?

Beide strategieën hebben uiteindelijk niet gewerkt. Alleen het CDA bleek gevoelig voor de strategie van de coalitie. Nota bene de partij die als enige in juni niet meedeed toen een belastinghervorming nog aan de orde was. Van de partij die nooit wilde meedoen in de constructieve oppositie, de constructieve drie, werd het CDA de constructieve één.

De andere partijen zijn uiteindelijk hun hand gaan overspelen, vanuit de overtuiging dat geen prijs de coalitie te hoog zou zijn om de belastingverlaging te redden. SGP en ChristenUnie zagen hun kans schoon hun aloude wens te realiseren om gezinnen met één inkomen tegemoet te komen.

Teleurgesteld
Bij de PvdA had dat nog kunnen werken. Zij zijn het meest teleurgesteld nu het plan sneuvelt. Maar bij de VVD stuitten de twee christelijke partijen op groeiende weerzin. Zo gemakkelijk lieten de liberalen de resultaten van jaren emancipatiebeleid niet terugdraaien.

Tegelijkertijd bleef de coalitie tot en met maandag ook de deur naar D66 openhouden. Maar ook die vroeg steeds meer voor haar steun.

D66 heeft voor een oppositiepartij dispropotioneel veel invloed gehad op het beleid. Dat is nu afgelopen, deels door bewust te overvragen bij het belastingplan, deels wellicht door niet-voorziene ontwikkelingen. Het is de grote vraag of Pechtold, of de andere politieke leiders in de oppositie, uiteindelijk tevreden zijn met dit resultaat.

Vier miljoen onjuiste voorlopige aanslagen

Als het belastingplan volgende maand in de Eerste Kamer sneuvelt, leidt dat tot ongeveer vier miljoen onjuiste voorlopige aanslagen over de inkomstenbelasting 2016. Staatssecretaris Wiebes liet dat gisteren vlak voor de stemmingen over zijn belastingvoorstellen in de Tweede Kamer per brief weten.
Als het belastingplan niet doorgaat, gaat ook de lastenverlichting van 5 miljard euro niet door. De dienst heeft echter wel met het op Prinsjesdag gepresenteerde plan gerekend voor de voorlopige aanslag voor volgend jaar. Die aanslagen worden volgende week verstuurd.
Een belastingplichtige heeft de mogelijkheid zelf tussentijds zijn aanslag aan te passen, maar, aldus Wiebes, dat doet bijna niemand. Een andere mogelijkheid is dat te weinig geheven loonbelasting in de eerste maanden van 2016 later in het jaar wordt ingehaald. Dat betekent dat werknemers vanaf april 2016 - zoals Wiebes het uitdrukt - 'een negatief loonstrookjeseffect kunnen ervaren'.

Netto minder in 2016
Uit de cijfers zoals ze dinsdag door de coalitie werden verspreid, blijkt dat de helft van alle inkomensgroepen in 2016 minder netto-inkomen zal hebben dan in dit jaar, mocht de belastingverlaging niet doorgaan. Het belastingplan was namelijk niet een extraatje bovenop koopkrachtbehoud voor iedereen. Een deel van de belastingverlaging was al nodig om koopkrachtbehoud te kunnen garanderen voor iedereen. Als de belastingverlaging niet doorgaat, is er geen compensatie voor bijvoorbeeld de huurstijging, de hogere premie voor de zorgverzekering of de geldontwaarding.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden