'40 DATA '45

DATA VAN ZATERDAG 6 TOT EN MET VRIJDAG 12 JANUARI 1945. VIJFDE JAAR, WEEK 36

Oproep Roosevelt aan Amerikaans Congres

Zondag 7 jan. 1945 - Amerika moet niet twisten over de vraag wie de eindoverwinning in deze oorlog zal behalen en wat de kosten daarvan zijn. Dat zei president Roosevelt dezer dagen in een rede voor het Congres. Roosevelt wil onmiddellijk geld om de oorlogsproduktie te kunnen opvoeren. Ook wil hij dat het Congres een wet op de nationale dienstplicht aanneemt. Eerder had Roosevelt al om beide maatregelen gevraagd, nu wil hij dat het Congres op korte termijn actie onderneemt.

In zijn rede waarschuwde Roosevelt voorts, dat tegen het einde van de oorlog natuurlijk meningsverschillen tussen de geallieerden aan het licht komen. Maar de VS zullen alles in het werk stellen om het Atlantisch Charter veilig te stellen.

De Amerikaanse president gaf toe dat zich in bevrijde gebieden politieke moeilijkheden voordoen. Dat geldt thans vooral Polen en Griekenland. Maar het blijft in bevrijd gebied altijd moeilijk te peilen welk soort regering de bevolking wenst.

Alle problemen zijn eigen schuld

Maandag 8 jan. 1945 - Rijkscommissaris Seyss-Inquart heeft voor de Hilversumse radio een uitgebreid exposé gegeven van de situatie in Nederland, die zonder de Duitse bezetting en de oorlog op vele gebieden slechter zou zijn geweest.

Seyss-Inquart toonde dat met cijfers aan: tijdens de Eerste Wereldoorlog, waarin Nederland neutraal was, steeg het sterftecijfer van 12,4 naar 13,1 per 1000 inwoners, tot zelfs 17,1 in 1917 toen een griepepidemie het land teisterde. En zie nu: het sterftecijfer is tussen 1940 en 1945 slechts gestegen van 9,5 naar 10. Het aantal slachtoffers van besmettelijke ziekten is zelfs sterk afgenomen.

En nog een voorbeeld van Nederlands welzijn: tijdens de oorlog van '14-'18 daalden de cijfers van huwelijken en geboorten tot de helft. Tijdens deze oorlog zijn ze gestegen. De bevolking van Nederland bedroeg in 1943 voor het eerst zelfs meer dan negen miljoen.

De oorzaken hiervan zijn duidelijk: Duitse maatregelen op gebied van werkgelegenheid, betere belastingwetgeving, kinderbijslag en betere kinderzorg. Weliswaar moesten de belastingen verhoogd worden met 300 procent, maar dit betekent wel, dat een gehuwde arbeider met 3 of 4 kinderen nu minder inkomstenbelasting betaalt dan in 1939.

En de voedselvoorziening dan? Seyss-Inquart begon zijn betoog met dit onderwerp. Hij herinnerde aan de rantsoenen van nog maar een jaar geleden: 1 800 gram brood, 70 gram meel, 150 gram vermicelli e.d., 250 gram suiker, 125 gram jam, 125 gram vlees, 145 gram boter, 50 gram kaas, 3 kilo aardappelen en 1,75 liter melk. Schitterende rantsoenen, die schril afsteken tegen de werkelijkheid van dit moment, die een hongersnood in het westen laat zien.

Wel, de rantsoenen hadden nu nog kunnen zijn zoals ze een jaar geleden waren. Duitsland had daarvoor toezeggingen gedaan. Helaas, de Nederlanders gooiden met hun treinstaking roet in het eigen eten. Daar kwam bij, dat door de landingen van de geallieerden in Frankrijk en hun aanhoudende bombardementen op Duitse steden, Duitsland zijn belofte niet na kon komen. Toen dan ook nog eens Walcheren onder water werd gezet en het zuiden van Nederland door de geallieerden bezet werd, vielen belangrijke voedselbronnen weg.

Maar, zo voorspelde Seyss-Inquart, de rantsoenen kunnen snel weer ouderwetse vormen aannemen: als iedereen zich daartoe inspant.

En daar is alle reden toe. Laat u niet misleiden door propaganda van de vijand. Druk en terreur van de Duitsers? Kijk naar twee groepen die doorgaans weerloos zijn tegen ruw optreden en gebrek aan discipline: vrouwen en kinderen. Overal kan men echter zien hoe onbevangen de kinderen de Duitse soldaten tegemoet treden. En men ziet in deze donkere winterdagen toch niet voor niets de vrouwen 's avonds alleen op straat lopen of fietsen? Zou dit het geval zijn als zij bang waren voor de Duitse soldaten? En is het ook niet zo, dat de Nederlandse vrouwen en meisjes toch ook de vrije keus hebben met het bepalen van hun houding tegenover de Duitse soldaten?

Zo kwam hij uiteindelijk tot de verplichte arbeidsinzet. Volgens de rijkscommissaris moet in deze totale oorlog alles wat bruikbaar is, beschouwd worden als belangrijk voor de strijd. Daarbij dient men te bedenken, dat de Duitsers veel striktere maatregelen hadden mogen nemen vanwege de schending der capitulatievoorwaarden door de Nederlandse oud-militairen en vanwege het inschakelen van de verzetsbeweging bij militaire operaties. Hoewel het gerechtvaardigd zou zijn alle nodige mannen direct weg te voeren is gekozen voor het meer sympathieke middel van de arbeidsinzet.

Alles overziend, kwam hij tot de conclusie, dat de toestand in Nederland onnodig verergerd is door het optreden van de verzetsbeweging. Nu was het hem er niet om te doen om iemand de schuld te geven, maar een verklaring voor de oorzaak van vele problemen is thans hoog nodig.

Dr. Jac. P. Thijsse overleden

Dinsdag 9 jan. 1945 - In zijn woning in Overveen is op 80-jarige leeftijd de natuurkenner Jac. P. Thijsse overleden. Hij heeft Nederland de afgelopen vijftig jaar de ogen geopend voor de schoonheid van de eigen natuur. De voormalig onderwijzer werd bij een groot publiek bekend door zijn Verkade-albums. Jac. P. Thijsse was ook de stuwende kracht achter de oprichting van de Nederlandse Natuur-Historische Vereniging, de Vereniging tot behoud van Natuurmonumenten en de Vereniging tot Bescherming van Vogels.

In 1922 verleende de Universiteit van Amsterdam een eredoctoraat in de wis- en natuurkunde.

Gerbrandy roept op tot verzet

Dinsdag 9 jan. 1945 - Minister-president Gerbrandy heeft in een rede voor Radio Oranje de oproep van de Nederlandse regering herhaald om geen medewerking te verlenen aan de jongste Duitse maatregelen inzake de arbeidsinzet. “Landgenoten! Slechts deze twee besluiten zullen u redden: verzet en volharding. Volgt de dappere schare der ondergrondse strijders en hun leidslieden. Gods zegen zal rusten op uw vastberaden tegenstand,” zo besloot prof. Gerbrandy.

Hij wees er op, dat het de Duitsers te doen is om ontkrachting en ontvolking van Nederland tot in lengte van jaren: “De Duitsers hebben het gemunt op het uitpersen van onze volkskracht ten bate van hun eigen oorlogsinspanning. Dat zijn hun bedoelingen, hun daden bewijzen het en zij hebben deze bedoelingen nu zelfs onverbloemd erkend bij monde van Seyss-Inquart.”

Weiger dus vrijwillig deel te nemen aan de arbeidsinzet. “Wanneer de regering u op deze gedragslijn wijst, dan doet zij dit met volledige kennis en met volledig begrip van de schier ondraaglijke moeilijkheden van het dagelijks leven, waaraan u bent blootgesteld. De regering verneemt, dat er onder u zijn, die gehoor geven aan de drang zich aan deze moeilijkheden te onttrekken. Des te sterker is de plicht der regering u er op te wijzen, dat een ieder, die zichzelf de vijand in handen speelt, zich daarmee prijs geeft aan een onzekere toekomst. Hij die zo handelt, ziet alleen de moeilijkheden in Nederland, waaraan hij zich onttrekken wil, en ziet niet de nog veel grotere moeilijkheden en stellig nog veel grotere gevaren, die hem bedreigen in Duitsland en wellicht ook elders.”

“Zeker, velen van u moeten het gevoel hebben op de rand van de afgrond te staan, maar daarom juist is een uiterste krachtsinspanning thans nodig. U hebt het ontzaglijk moeilijk in noord-Nederland; in Duitsland zullen uw moeilijkheden groter zijn en van langer duur.”

“De regering begrijpt, dat het moeilijker is haar gedragslijn te volgen, nu de Duitse acties aan het westelijk front hebben getoond, dat de vijand over grotere kracht beschikt dan aanvankelijk werd aangenomen. Maar alle opportunistische afwegingen kunnen niets afdoen aan het grote beginsel dat, waar de vijand thans de bijl aan de wortel van onze volkskracht legt, eensgezind verzet nationale plicht is. De regering doet daarom met de meeste klem een beroep op alle betrokkenen zich niet te melden, noch voor het vragen van 'Ausweise', noch voor het zich laten wegvoeren naar Duitsland.”

Doodvonnissen in bevrijd Nederland

Woensdag 10 jan. 1945 - In bevrijd Nederland zijn drie mensen door een Nederlandse krijgsraad ter dood veroordeeld wegens spionage voor de Duitsers. Na een korte opleiding op een school voor Duitse saboteurs waren zij door de Britse linies gezonden om verraderswerk te verrichten. Twee andere medeplichtigen werden veroordeeld tot vijftien jaar gevangenisstraf.

Ardennen-offensief verder afgenomen

Donderdag 11 jan. 1945 - In de Ardennen worden de Duitse troepen steeds verder teruggedrongen. Dag na dag rukken de geallieerden op. De Maginot-linie is opengebroken en plaats voor plaats wordt her- of veroverd. In het oosten zijn de Russen een offensief begonnen in Polen. De Amerikanen zijn op Luzon, het grootste eiland van de Filippijnen geland.

Vakcentrales worden opnieuw opgericht

Vrijdag 12 jan. 1945 - Het socialistische Nederlands Verbond van Vakverenigingen, het R.-K. Werkliedenverbond en het Christelijk Nationaal Vakverbond worden opnieuw opgericht, maar zullen streven naar een permanente samenwerking. Die zal vorm moeten krijgen in de verdediging van de werknemersbelangen op sociaal-economisch en sociaal-hygiënisch gebied. Voor het overige worden elkaars principes en zelfstandigheid gerespecteerd.

Dit alles gebeurt op basis van eerder deze oorlog al in het geheim gemaakte afspraken, vastgelegd in een reglement van samenwerking. Dat reglement bevat ook afspraken over de oprichting van een raad voor vakcentrales.

De heroprichting van de door de bezetter verboden organisaties, gaat in tegen de gedachte van een politieke en maatschappelijke vernieuwing, zoals die leeft bij een deel van het verzet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden