'40 DATA '45

DATA VAN ZATERDAG 2 TOT EN MET VRIJDAG 8 SEPTEMBER 1944. VIJFDE JAAR, WEEK 18

Britten naderen wel Nederlandse grens

Zondag 3 sept. 1944 - Britse troepen zijn de Nederlandse grens tot op 60 kilometer genaderd. Het bericht dat afkomstig is van Radio Oranje, 'de verboden zender', verspreidt zich razendsnel over het hele land, hoewel van een officiële bevestiging nog geen sprake is. Abbéville is veroverd, Britse troepen hebben Lille bereikt en rukken op naar Calais. Amerikaanse troepen hebben Namen veroverd en Mons omsingeld. Geallieerde troepen staan op 50 kilometer van de Duitse grens. Dit alles volgens Londen.

De Duitse legerberichten zijn nog van de bekende toon. Een poging van de geallieerden om de Somme over te steken, is verijdeld. Hevige gevechten vinden plaats bij Douai, Rethel en Sedan.

Tot spoedig weerziens!

Zondag 3 sept. 1944 - “Landgenoten”, spreekt koningin Wilhelmina vanuit Londen over Radio Oranje. “Gij weet, dat de bevrijding voor de deur staat. Gij weet, dat onze land-, zee- en luchtmacht schouder aan schouder vecht met de bondgenoten. Het is ons bekend, dat onze binnenlandse strijders het grote ogenblik van zich aan te sluiten bij de actie der zegevierende legers, met ongeduld afwachten. Ik wil u thans mededelen, dat ik prins Bernhard benoemd heb tot bevelhebber der Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten onder het opperbevel van generaal Eisenhower. Prins Bernhard neemt hierbij de leiding op zich van het gewapend verzet in Nederland. Tot spoedig weerziens!”#

Oproep tot verzet en sabotage

Zondag 3 sept. 1944 - Een bekendmaking uit Londen:

“Machtige geallieerde legerafdelingen vechten op Belgisch grondgebied. Daarom worden nu de volgende instructies gericht tot het Nederlandse volk:

1. Probeer niet tot een algemene opstand te komen.

2. Volgt nauwkeurig de bevelen van de leiders op. Probeert met alle bedekte middelen het vijandelijke vervoersysteem te ontwrichten. Zorgt ervoor, dat de vijandelijke spoorweg-, waterweg- en wegenverbindingen op alle mogelijke plaatsen in de war worden gebracht.

3. Gaat voort met de administratie van de vijand en zijn handlangers te desorganiseren.

4. Verleent alle mogelijke hulp aan leden van de verzetsbeweging. Helpt hen bij hun werk, verbergt hen of helpt hen te ontsnappen. Geeft hun, als u hebt, voedsel en kleding.''

Uitzonderingstoestand in heel Nederland

Maandag 4 sept. 1944 - Rijkscommissaris Seyss-Inquart kondigt de uitzonderingstoestand af:

“De bevolking moet orde en rust bewaren. Een ieder moet in zijn beroep, zijn ambt of zijn bedrijf op de gewone wijze zijn arbeid verrichten en de op hem rustende taak vervullen.

Het vluchten, ook uit door strijd bedreigde gebieden, is verboden.

Alle bevelen van militaire instanties en van civiele bureau's der bezettende macht moeten zeer nauwkeurig worden opgevolgd.

Eigenmachtig handelen brengt eigen leven in gevaar.

Elk verzet tegen de bezettende macht wordt overeenkomstig de aan de troepen gegeven bevelen onmiddellijk en op energieke wijze met geweld van wapenen gebroken.

Elke poging zich met de vijand in te laten of de kracht van het Groot-Duitse rijk en zijn bondgenoten te benadelen of de uitvoering van een militaire opdracht te verhinderen, iedere verzet, iedere verstoring van de openbare orde, iedere benadeling van het arbeidsproces en ieder optreden, dat de voorziening in gevaar brengt, wordt gestraft met de dood of zware vrijheidsstraffen.''

De Höhere SS- und Polizeiführer Rauter voegt daar een verscherping van de spertijd aan toe. De tijd waarin men zich niet in de open lucht mag bevinden, is voor de duur van de uitzonderingstoestand vastgesteld van 20 uur tot 4 uur.

“Samenscholingen van allerlei aard, in het bijzonder die welke een demonstratief karakter dragen, waarbij meer dan vijf personen bij elkaar staan, worden door Weermacht, SS en politie beschoten.

Weermacht, SS en politie schieten verder op ieder, die in de verboden tijd niet direct op de eerste aanroep blijft staan.''

Brussel is bevrijd

Maandag 4 sept. 1944 - Volgens Radio Oranje is Brussel bevrijd. Het Duitse Wehrmachtbericht meldt daar niets van. Wel vinden er ten noorden van Mons zware gevechten plaats evenals op de flanken van de Ardennen.

In het hele land is een euforische stemming ontstaan: de bevrijding staat voor de deur. Gezien alle berichten uit Londen kan dat ook niet anders meer. Bovendien reageren de Duitsers zoals je dat mag verwachten op dat beslissende moment met zware dreigementen.

Vijf doodvonnissen voltrokken

Maandag 4 sept. 1944 - “De Dienststelle des Wehrmachtbefehlshabers in den Niederlanden maakt bekend:

Jacobus Jeremias van den Boogert, geb. 21 januari 1906, gemeenteambtenaar te Epe, is door een Wehrmachtgericht ter dood veroordeeld. Boogert, die reeds in 1941 illegaal werkzaam was geweest, heeft in de late zomer van 1943 een Engelse agent verborgen en hem gesteund bij zijn spionagewerk. Voorts was hij in het bezit van een pistool. Het vonnis is na onderzoek der gratiekwestie voltrokken.

De Nederlanders Johan Gelderman, geb. 18 november 1918, Tijmen Hoekstra, geb. 3 januari 1898, Johannes Hendrik Cieraad, geb. 20 juli 1903 en Hendrikus Limbeek, geb. 8 januari 1919, zijn wegens spionage, begunstiging van de vijand, bezit van wapens en verspreiding van opruiende geschriften door een krijgsraad ter dood veroordeeld. De straf is na onderzoek van de gratiekwestie voltrokken.''

Regering neemt afscheid van Londen

Dinsdag 5 sept. 1944 - Tijdens een persconferentie in Londen heeft premier Gerbrandy namens de Nederlandse regering afscheid genomen van Engeland. Zolang Engeland stand hield, is het mogelijk geweest, dat Nederland werd bevrijd, aldus Gerbrandy.

Zodra koningin Wilhelmina in Nederland zal zijn teruggekeerd, zo kondigde hij aan, zal hij zijn ontslag en dat van zijn hele kabinet aanbieden, opdat dit in volkomen vrijheid hervormd kan worden.

Breda bevrijd, zegt Londen

Dinsdag 5 sept. 1944 - Breda is bevrijd en de Britse troepen dringen Nederland verder binnen, aldus Radio Oranje. Amerikaanse troepen zijn al in Duitsland en dringen nu ook in Limburg binnen.

Het Duitse Wehrmachtbericht houdt het erop dat de gevechten voortduren en dat de geallieerden aanzienlijk minder vorderingen maken dan vanuit Londen wordt doorgegeven.

Tegelijk is in Nederland duidelijk, dat de strijd op een haar na beslist is. Overal zijn de Duitse troepen in opperste staat van paniek. In het zuiden zouden overal Duitse colonnes op de terugtocht zijn waargenomen. Elders in het land nemen de Duitsers ook de vlucht. In de grote steden is geen bus meer te vinden omdat deze alle gevorderd zijn voor het vervoer van de troepen. Bij vele springt in het oog hoeveel landgenoten, die samenwerkten met de bezetter, nu hals over kop op reis gaan, de Duitse troepen achterna. Dat versterkt het gevoel, dat de oorlog nu elk moment tot een einde kan komen.

Nader wordt door de Duitsers ontkend dat Engelse en/of Amerikaanse troepen Breda hebben bereikt. Breda is niet bezet, zoals de Duitsers dat ook noemen. De bevolking wordt gemaand om ondanks de onjuiste berichten alle kalmte te bewaren, teneinde verwarring te voorkomen.

Rol militairen in bevrijd Nederland

Woensdag 6 sept. 1944 - Zodra Nederland bevrijd is, zal bij koninklijk besluit onmiddellijk de bijzondere staat van beleg worden afgekondigd. Via Radio Oranje, die niet beluisterd mag worden maar desondanks nu een hoogst belangrijke rol speelt, wordt toegelicht, wat dat betekent.

Gedurende deze staat van beleg, is het gezag in handen van de militaire autoriteiten, die echter nauw zullen samenwerken met de burgerlijke autoriteiten. In feite zullen de militaire autoriteiten slechts dan optreden, wanneer het burgerlijk bestuur niet bij macht is snel en afdoende actie te ondernemen.

Het militair gezag, dat onderverdeeld zal worden in secties met speciale taken zoals justitie, binnenlands bestuur, volksgezondheid enz., zal van begin af aan zoveel mogelijk Nederlanders die tijdens de bezetting in Nederland verbleven inschakelen. Elke Nederlander, met uitzondering van ministers, leden van de rechterlijke macht en andere onmisbare personen, kan door het militaire gezag worden opgeroepen voor militaire dienst.

De bijzondere staat van beleg zal zo spoedig mogelijk weer opgeheven worden, waarmee tegelijk het militair gezag over de burgers komt te vervallen.

Bij koninklijk besluit is kolonel mr. H. J. Kruls van de generale staf bevorderd tot generaal-majoor en benoemd tot chef van de generale staf van het militair gezag in Nederland.

Illegale pers wordt legaal

Donderdag 7 sept. 1944 - Alle bladen, die na 1 januari 1943 zijn blijven verschijnen in het bezette Nederland, mogen na een eventuele bevrijding niet automatisch blijven verschijnen. Dat staat in een instructie die door tussenkomst van Radio Oranje is verstrekt aan de Nederlandse pers.

Wel mogen de zogeheten illegale bladen van nu dan bovengronds gaan verschijnen.

Nog meer mededelingen uit Londen over de toestand in Nederland na de bevrijding. Maar dan wel een schimmige mededeling. Koningin Wilhelmina heeft een besluit bekrachtigd volgens welk voorzien wordt in het bestuur van de Nederlandse gemeenten. Maar om redenen van veiligheid kan nog niet worden bekendgemaakt wat die voorziening dan precies inhoudt. Vast staat, dat gezagsgetrouwe civiele autoriteiten per gemeente voorlopige voorzieningen kunnen treffen, welke zoveel mogelijk in de pas dienen te lopen bij de normale ambtelijke bemoenissen. Deze voorschriften mogen niet strijdig zijn met voorschriften die door de geallieerden zijn uitgegeven.

Van deze verrichtingen zijn allen uitgesloten, die tijdens de bezetting in het ambtelijk apparaat zijn benoemd, of van mensen, die lid of sympathiserend lid zijn geweest van de NSB of fascistische organisaties. Voor de bevolking geldt, dat deze vanzelfsprekend geen gehoormzaamheid verschuldigd is aan dit soort mensen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden