'40 DATA '45

DATA VAN ZATERDAG 30 DECEMBER 1944 TOT EN MET VRIJDAG 5 JANUARI 1945. VIJFDE JAAR, WEEK 35.

Koning bemoedigt Nederlands-Indië

Zondag 31 dec. 1944 - “Rijksgenoten in Nederlands-Indië! Bij het intreden van het nieuwe jaar wil ik niet nalaten een kort woord tot u te richten. Het zal kort zijn om de gevaren welke het luisteren voor sommigen uwer meebrengt.” Aldus begon koningin Wilhelmina vandaag voor Radio Oranje haar nieuwjaarstoespraak voor Nederlands-Indië, dat thans voor velen in Nederland vanwege de eigen ontberingen ver buiten hun directe belangstelling ligt.

“In het van ons scheidende jaar is er krachtig gestreefd naar de uitbreiding van onze strijdkrachten, ten einde met alle te onzer beschikking staande middelen mede te werken aan uw bevrijding. Dat de bevrijding voortgeschreden is, bewijzen de krijgsverrichtingen in Nieuw-Guinea.

Met grote voldoening gedenk ik het uitnemende werk dat daar, onder uiterst moeilijke omstandigheden, is verricht, zowel bij het opruimen van achtergebleven vijandelijke troepen als bij het herstellen van een normaal bestuur en bij hulpverlening aan de bevolking. Hierbij gedenk ik het heldhaftige gedrag van het garnizoen te Manokwari, dat met ongekende moed en verbeten vasthoudendheid in het binnenland de ongelijke strijd heeft volgehouden, tot het uur der bevrijding sloeg. Het is bemoedigend, dat hun opofferingen en ontberingen ten slotte met dit succes zijn bekroond.

Eerbiedige hulde zij gebracht aan allen, die in een strijd op een der fronten in Nederlands-Indië het leven lieten. Het afgelopen jaar heeft voor velen van u nog geen verlichting gebracht in uw moeiten en ontberingen. Weest overtuigd van mijn hartelijk medeleven in uw geestelijke druk en stoffelijke nood. Moge uw taai volharden, dat ieders bewondering wekt, u ook in het komende jaar de kracht geven deze zware strijd te boven te komen. Uw trouw en standvastigheid zullen beloond worden, de bevrijding zal komen!

Alle wensen, die ik koester voor u, vat ik samen, dat God u moge zegenen in het nieuwe jaar.''

Op deze oudejaarsdag sprak premier Gerbrandy tot het Nederlandse volk. Hij gaf vooral een overzicht van de stand van zaken. Bij alle ellende van het moment in het bezette gebied mogen de bemoedigende veranderingen van het afgelopen jaar vooral niet vergeten worden. Rusland is geheel bevrijd, Italië voor tweederde. Veranderingen in Bulgarije en Roemenië, Griekenland en een groot deel van Joegoslavië zijn bevrijd. De Russen staan in Oost-Pruisen en rond Boedapest. Japan heeft in het verre Oosten zware verliezen geleden. De strijd in Birma vorderde, de sprong van Nieuw-Guinea naar de Philippijnen is gelukt. En bovenal natuurlijk: de sprong naar het vasteland van Europa is gelukt.

Hoe treurig ook, de bevrijding is bij de grote rivieren tot staan gekomen. Maar, aldus Gerbrandy, bij alle uitnemende voorbereiding is er toch dat nooit precies te voorziene punt gekomen, waarop de nieuwe concentratie van krachten noodzakelijk is geworden.

Bij het aanbreken van het nieuwe jaar wilde Gerbrandy alle Nederlanders toch vooral moed laten putten uit de vorderingen van 1944. Hij zei goede verwachtingen te hebben van ons volk, na alles wat hij inmiddels in het bevrijde zuiden heeft waargenomen.

Hitler gelooft nog in de zege

Maandag 1 jan. 1945 - In zijn toespraak tot het volk en in een dagorder aan het leger heeft Hitler uiteraard zijn rotsvaste vertrouwen in de eindoverwinning uitgesproken. Zoals hij dat zegt: “Op dit ogenblik wil ik derhalve als woordvoerder van Groot-Duitsland jegens de Almachtige de plechtige gelofte afleggen, dat wij trouw en onwrikbaar onze plicht ook in het nieuwe jaar zullen vervullen in het rotsvaste geloof, dat het uur komt, waarop de overwinning degene beschoren zal zijn, die haar het waardigst is: Het Groot-Duitse Rijk.”

In de dagorder staat onder meer: “Ik heb na de 20ste juli alleen geleefd voor de voorbereidingen om vroeger of later, uit de periode van het zuivere defensief te komen en tot het offensief te kunnen overgaan. Wij zijn ons daarbij er van bewust, dat de vesting Europa in de omvang die zij eens had, door Duitse strijdkrachten alleen niet kan worden verdedigd. Wij waren derhalve gedwongen, als slachtoffer van het verraad van onze bondgenoten, hele fronten in te trekken en andere te verkorten. Ik heb echter geen stap achterwaarts gedaan zonder tot het uiterste weerstand te bieden. Onze tegenstanders moeten weten, dat iedere kilometer tegen Duitsland met steeds meer bloedverlies gepaard gaat en dat zij nooit mogen rekenen op een verlamming of zelfs opgeven van deze weerstand. Wie zulke overwinningen bevochten heeft als gij, mijn Duitse soldaten, wie door zo vreselijke tegenslagen nooit gebroken werd, wie zo heldhaftig duldt en lijdt als ons vaderland, wie zo ijverig werkt als ons gehele volk, die is niet ten ondergang gedoemd, maar bestemd om te leven.”

Oproep aan de Nederlandse jeugd

Maandag 1 jan. 1945 - “Nu de Duitse legers in de beslissende strijd staan, doe ik een beroep op de Nederlandse jeugd. In deze tijd wordt de grondslag bevochten voor het nieuwe Europa. Beseffe elk welk een betekenis het heeft voor ons vaderland, dat Nederlandse zonen daadwerkelijk aan deze strijd deelnemen. Wees een voorbeeld, indachtig aan onze grote soldaten uit het verleden, en meld je als vrijwilliger voor de SS-brigade 'Landstorm Nederland'.

In Gods vertrouwen alles voor het vaderland. Hou-Zee. De hoofdstormer: C. van Geelkerken.''

Regering verbiedt deelname arbeidsinzet

Dinsdag 2 jan. 1945 - Voor Radio Oranje is een verklaring van de regering voorgelezen over de houding die Nederlandse mannen moeten aannemen tegenover de oproep zich te melden voor de arbeidsinzet in Duitsland. De bezetter tracht sinds enige weken systematisch alle mannen tussen 17 en 40 jaar weg te voeren voor arbeid in Duitsland.

“Hun uiteindelijke bedoeling daarbij is het grondig verzwakken van de Nederlandse volkskracht voor vele komende jaren,” aldus de regering. “Het voorwendsel, dat de vijand onder andere via het landverradersstation Hilversum te kennen heeft gegeven is, dat hij niet de vorming van georganiseerd verzet in zijn rug zou kunnen toelaten. Het eerste gevolg van de klaarblijkelijke Duitse opzet tot massale ontmanning van het Nederlandse volk zijn grote razzia's geweest, onder andere in Rotterdam, Delft, Den Haag en omgeving, Leiden, Haarlem en omgeving, het Noorderkwartier, het Gooi en Utrecht. Ook de noordelijke provincies, Apeldoorn en plaatsen op de Veluwe bleven niet gespaard. Deze kris-kras door het land verspringende razzia's wezen op een vast Duits plan, dat geleidelijk en meedogenloos werd afgewerkt. Ten gevolge van deze razzia's werden de voedselvoorziening en distributie in bezet gebied ernstig belemmerd. Tezamen met de Duitse roof van voorraden en transportmiddelen heeft dit geleid tot een begin van de door de Duitsers georganiseerde hongersnood.”

“Een verordening, dd. 14 december jl. getekend door een zekere Liese, algemeen gemachtigde voor de totale oorlogsinspanning, legt met het oog op de zogenaamde arbeidsinzet, de meldingsplicht op aan alle mannen van 16 tot 40 jaar. (...) De regering, kennis genomen hebbende van deze door de Duitsers afgekondigde poging tot mensenroof op grote schaal, bepaalt het volgende:

Elke directe of indirecte medewerking bij de uitvoering van de nieuwe Duitse bepaling is ten strengste verboden, zowel voor het gehele personeel in overheidsdienst als voor alle werkgevers. Burgemeesters, politiebeambten, personeel van de bevolkingsregisters, al het overige personeel in overheidsdienst, alsmede alle werkgevers, die direct of indirect medewerking zouden verlenen aan de nieuwe Duitse maatregel tot mensenroof, stellen zich bloot aan latere vervolging wegens collaboratie met de vijand.

(...)

De regering, zich ten volle bewust van de grote moeilijkheden en gevaren, die het gevolg zijn van een principieel verzet, acht het desniettemin noodzakelijk, juist omdat het hier gaat om de hele volkskracht, dat de bevolking in haar geheel in onderlinge solidariteit het hoofd biedt aan deze nieuwe aanslag op ons bestaan als natie.''

Aartsbisschop Damaskinos regent in Griekenland

Woensdag 3 jan. 1945 - In Griekenland is de regering Papandreoe afgetreden en is aartsbisschop Damaskinos benoemd tot regent. Daarmee is overigens nog geen einde gekomen aan de al weken durende burgeroorlog tussen het links en het rechts voormalig verzet. De strijd in en rond Athene duurt nog steeds voort.

De Griekse koning heeft in Londen een verklaring uitgegeven, die luidt: “Wij, George II, koning der Hellenen, zijn na rijp beraad in verband met de verschrikkelijke toestand waarin ons geliefd volk door onvoorziene en oncontroleerbare gebeurtenissen is gekomen, en krachtens ons besluit, niet eerder naar Griekenland terug te keren dan wanneer wij in vrije en openlijke bekendmaking van de nationale wil worden teruggeroepen, met volledig vertrouwen in uw loyaliteit en verknochtheid, tot het besluit gekomen, u, aartsbisschop Damaskinos, in deze tijd van nood te benoemen tot onze regent. Wij machtigen u derhalve en verzoeken u, alle nodige stappen te doen tot herstel van de orde en de rust in ons koninkrijk.”

De enorme schade in Nijmegen

Donderdag 4 jan. 1945 - Over de gevolgen van de strijd in en om Nijmegen heeft Radio Oranje een aangrijpend overzicht gegeven. Van de 21 000 huizen zijn er 4 000 geheel vernield. Daarnaast zijn 900 winkelpanden vernield. Er zijn 12 000 huizen met schade aan het dak of glasschade. Niet minder dan 8 000 burgers zijn ingeschreven als totaal getroffenen. Er zijn nog 12 000 mensen dakloos. Deze laatste groep leeft thans in schuilkelders of in grote gebouwen.

Nog minder vet in de melk

Vrijdag 5 jan. 1945 - Met ingang van komende maandag wordt in bezet gebied het vetgehalte van gestandaardiseerde melk verlaagd van 2,5 naar 2 procent. De melkpositie, aldus luidt de verklaring, maakt deze teruggang noodzakelijk.

Ook de aangekondigde verruiming van het aardappelrantsoen naar anderhalve kilo per persoon per week, zal voorlopig niet uitgevoerd worden. De aanhoudende problemen met het vervoer, thans extra moeilijk door de ingetreden vorst, maken handhaving van het rantsoen op 1 kilo per week, indien voorradig, noodzakelijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden