'40 DATA '45

DATA VAN ZATERDAG 28 APRIL TOT EN MET ZATERDAG 5 MEI 1945. VIJFDE JAAR, WEEK 52. DATA 1940 - 1945 WIL DE FEITEN VAN PRECIES VIJFTIG JAAR GELEDEN GEVEN, ZOALS DIE ZICH TOEN AAN DE NEDERLANDERS HEBBEN VOORGEDAAN. Dit is de laatste aflevering van Data '40-'45, een project waarin vijf jaar lang van dag tot dag de Tweede Wereldoorlogis gevolgd, zoals die zich toen aan de mensen voltrok. Daarmee probeerde de rubriek een bijna verloren perspectief te geven aan de feiten, zoals die zijn en worden herdacht. De meeste kennis en de beste inzichten over '40-'45 zijn immers pas na de oorlog ontstaan. Wie na de oorlog als eenvoudige of gewone burger over een lange reeks van onthutsende gebeurtenissen zei: 'Maar dat wist je niet', moet voor een belangrijk deel gelijk hebben gehad. Zo klein was de wereld voor de meeste mensen geworden, dat zelfs degenen in Westerbork niet wisten wat hun werkelijk aan de andere kant van spoorlijn wachtte. De waarheid van de concentratiekampen werd tijdens de oorlog één keer beschreven in het illegale Het Parool en dat artikel werd, zo bleek na de oorlog, eerder geplaatst uit mededogen met de schrijver dan vanwege het feit dat men hem geloofde. Het zou ongetwijfeld aardig zijn om de geschiedenis van vijftig jaar terug van dag tot dag na 5 mei 1945 te blijven volgen, voor een deel gebeurt dat ook in regelmatig verschijnende verhalen, maar aan dat deel van de geschiedenis ontbreekt dat ene aspect, dat de periode van de Tweede Wereldoorlog mede zo bijzonder maakte: er was veel dat je niet wist en zelfs niet mocht weten. Daarvoor was er Data '40-'45.

Voedseldroppings in het westen

Zondag 29 april 1945 - Bij Rotterdam, Den Haag en Leiden hebben honderden Engelse bommenwerpers dan toch voedsel uitgeworpen. Het ging om 600 ton levensmiddelen. De pakketten werden door de laag overkomende vliegtuigen zonder parachute naar beneden geworpen. De vreugde was overal groot. Niet alleen vanwege het voedsel, maar vooral omdat dit het meest overtuigende signaal is, dat de oorlog nu elk moment afgelopen zal zijn.

Eerder deze week weigerden de Duitsers medewerking te verlenen aan voedselhulp vanuit de lucht, omdat de Britten en Amerikanen tegelijk spionageopdrachten zouden kunnen uitvoeren. Maar nu luidde het in de officiële verklaring: “Aan de bevolking wordt medegedeeld, dat op enige, door de rijkscommissaris aangewezen terreinen, door de geallieerde luchtmacht levensmiddelen worden uitgeworpen. Deze levensmiddelen zullen door de instanties der Nederlandse levensmiddelenvoorziening in ontvangst genomen en verdeeld worden. Het is het publiek ten strengste verboden, de terreinen waarop de levensmiddelen worden neergeworpen, te betreden. Handelingen in strijd met dit verbod zullen streng worden gestraft.”

De Duitsers zijn inmiddels niet alleen akkoord gegaan met geallieerde voedseltransporten door de lucht maar ook over land, door openstelling van een autoweg, en over zee, door begeleiding van Engelse schepen naar de haven van Rotterdam.

Tegelijk is deze week vanuit Stockholm weer een schip van het Rode Kruis vertrokken met voedselhulp. Het is nog onbekend naar welke Nederlandse haven de 'Hallaren' vaart.

Is Hitler doodziek?

Zondag 29 april 1945 - In Stockholm wordt bericht, dat Hitler ernstig ziek is. Hij zou een bloeduitstorting in de hersenen hebben gehad en nog maar enkele dagen te leven hebben. Van officiële zijde is het bericht niet bevestigd.

De Zweedse hoofdstad is al enkele weken centrum van druk diplomatiek verkeer. Tien dagen terug is Folke graaf Bernadotte, vice-president van het Zweedse Rode Kruis, naar Berlijn gegaan voor een ontmoeting met Himmler. De bijeenkomst vond op verzoek van Reichsführer Himmler plaats.

Tijdens twee, mogelijk drie ontmoetingen, heeft graaf Bernadotte een onbekend aanbod gekregen, dat hij moest overbrengen aan het Zweedse ministerie van buitenlandse zaken, dat het blijkbaar mondelinge aanbod door moest geven aan de Engelse en Amerikaanse gezanten. Over de inhoud van het voorstel is niets bekendgemaakt. Inmiddels is Folke Bernadotte opnieuw naar de Duitse hoofdstad vertrokken.

Mussolini geëxecuteerd

Zondag 29 april 1945 - De Italiaanse fascistenleider Mussolini, zijn vriendin en zeventien medewerkers zijn geëxecuteerd. Dat gebeurde na een kort 'proces' voor een speciale rechtbank. Enkele dagen geleden werd Mussolini met een gevolg van zo'n dertig wagens ontdekt bij het Como-meer. Het gezelschap werd gevangen genomen, berecht en gevonnist.

De lijken zijn inmiddels in Milaan aan het publiek getoond op dezelfde plaats waar eerder vijftien patriotten door de fascisten werden doodgeschoten.

Bevrijding van de arbeiders

Maandag 30 april 1945 - Tot 5 april zijn in het westen 1,8 miljoen buitenlandse arbeiders bevrijd, zo staat in een bericht van het geallieerd hoofdkwartier. Tot dusver zijn 120 000 Fransen, 7000 Belgen en Luxemburgers en 5000 Nederlanders naar hun vaderland teruggekeerd.

Eindelijk Duitse overgave in Italië

Maandag 30 april 1945 - De Duitse troepen in de Po-vlakte en de laatste Italiaanse troepen onder Duits bevel hebben zich onvoorwaardelijk overgegeven. De laatste dagen was al nauwelijks meer sprake van een samenhangende Duitse verdediging, het was meer een ongeorganiseerde terugtocht van een leger dat geen enkele uitweg meer had. Overigens betekent dit niet dat er geen vijandelijkheden meer plaatsvinden. Er wordt geïsoleerd tegenstand geboden. Officieel is het de Duitse soldaten nog steeds verboden zich over te geven.

De strijd in Italië heeft buitengewoon lang geduurd. Bijna twee jaar geleden, op 9 juli 1943, vonden de eerste Amerikaanse landingen op Sicilië plaats.

Amerikaanse hulp voor Nederland

Dinsdag 1 mei 1945 - Amerika heeft voor een bedrag van 240 miljoen dollar een nieuwe bruikleenovereenkomst met Nederland gesloten. Omgekeerd gaat Nederland in de nabije toekomst voor een gelijk bedrag goederen aan de VS leveren. De Amerikanen hopen op deze manier de Nederlandse bijdrage aan de geallieerde overwinning groter te kunnen maken.

Verder zal Amerika, behalve wapens en munitie ook machines ter beschikking stellen om de ondergelopen gebieden - het laatste staaltje was het onder water zetten van de Wieringermeer - snel weer droog te malen.

Adolf Hitler gestorven

Woensdag 2 mei 1945 - “Uit het hoofdkwartier van de Führer wordt gemeld, dat onze Führer Adolf Hitler hedenmiddag op zijn commandopost in de Rijkskanselarij tot de laatste ademtocht tegen het bolsjewisme strijdend, voor Duitsland is gevallen. Op 30 april heeft de Führer grootadmiraal Dönitz tot zijn opvolger benoemd.”

Gisteravond laat, om 22.26 uur werd dit bericht omgeroepen op de Rijkszender Hamburg van de Groot Duitse Radio.

Grootadmiraal Dönitz heeft inmiddels zijn eerste proclamatie aan het Duitse volk uitgevaardigd: “Duitse mannen en vrouwen, soldaten der Duitse weermacht, onze Führer is gevallen. Het Duitse volk is in diepe rouw. De Führer heeft mij tot zijn opvolger benoemd. Bewust van mijn verantwoordelijkheid neem ik de leiding van het Duitse volk over. Mijn eerste daad is de Duitse mensen voor de vernietiging door de opdringende bolsjewistische vijand te redden. Slechts voor dit doel gaat de militaire strijd verder. Zolang het bereiken van dit doel door de Britten en Amerikanen wordt gehinderd, zullen wij ons ook tegen hen verder verdedigen en verder moeten strijden.”

“In de komende, voor ons volk zorgvolle tijd, zal ik er naar streven onze dappere vrouwen, mannen en kinderen, voor zover dat in mijn vermogen ligt, draaglijke levensvoorwaarden te waarborgen. Hiervoor heb ik uw hulp nodig. Schenk mij uw vertrouwen, want uw weg is ook mijn weg. Gedraagt u ordelijk en disciplinair in stad en land. Dat ieder zijn plicht doet. Slechts op deze wijze zal het lijden dat de komende tijd voor ieder van ons zal brengen, kunnen worden verhinderd. Als wij doen, wat in ons vermogen ligt, zal ook God na zoveel leed en opoffering ons niet verlaten.”

Rijkscommissaris Seyss-Inquart heeft in een reactie de Duitsers in de vesting Holland opgeroepen de strijd voor te zetten. “Wij bevinden ons thans in een verbitterde strijd. In deze strijd is onze eerste soldaat en voorvechter gevallen. Laat onze vijanden triomferen en menen ons te hebben overweldigd. Thans, na de heldendood van onze Führer, zullen wij nooit ophouden te strijden. Wij geloven aan Duitsland. Eerst dan, wanneer wij onze vrijheid hebben gewonnen, zullen wij met vechten ophouden. Omfloerst het beeld van de Führer niet met rouw. Brengt hem bloemen, die ons leven weer trots en het te leven waard heeft gemaakt.”

Koningin terug in bevrijd gebied

Donderdag 3 mei 1945 - Koningin Wilhelmina en prinses Juliana zijn deze keer voor langere tijd maar nog steeds in afwachting van een definitieve vestiging, teruggekeerd in bevrijd gebied. In overeenstemming met de omstandigheden wenst de koningin haar eenvoudige levenswijze voor te zetten. Aldus meldt de regeringsvoorlichtingsdienst, die niet meldde waar de koningin verblijft.

Berlijn gevallen, Duitsland verloren

Donderdag 3 mei 1945 - Om 15.00 uur vanmiddag is Berlijn gevallen. Generaal Weitling, commandant van de Duitse troepen in de hoofdstad, heeft de wapens neergelegd. De Russen drongen gisteren al van drie richtingen op naar het centrum van de stad, waarbij er van een georganiseerde verdediging al geen sprake meer was.

In een toespraak voor de radio heeft minister Speer van bewapening en produktie vanavond de Duitse nederlaag toegegeven. Hitlers opvolger Dönitz is alleen nog verplicht de strijd voort te zetten om de Duitsers, die voor de Russische troepen vluchten, in leven te houden. Het zal van de geallieerden afhangen in hoeverre Duitsland nog een eervolle toekomst wordt geboden.

Speer riep de Duitsers op hun apathie van zich af te werpen en weer aan het werk te gaan. Allereerst moeten de spoorwegverbindingen hersteld worden. De boeren zullen hun best moeten doen om het land te voeden. En het Duitse volk zal zijn zelfbewustzijn moeten bewaren met het oog op de toekomst.

Kort na de toespraak van prof. Speer ging de rijkszender Hamburg uit de lucht. Hamburg is open stad verklaard en de geallieerden trekken er binnen. De zender sloot af met: “Het is twijfelachtig, of wij nog eens met berichten zullen terugkomen. Wij nemen afscheid van onze luisteraars.” Hierna volgden het Deutschlandlied en de Egmont-ouverture van Beethoven.

Ministerswisseling in Duitsland

Donderdag 3 mei 1945 - Een vrij raadselachtig bericht uit Duitsland. Grootadmiraal Dönitz heeft graaf Schwering van Krosigk benoemd tot minister van buitenlandse zaken. Hij was tot nu toe minister van financiën. Maar er wordt geen melding gemaakt van wat er gebeurd is met minister Von Ribbentrop, die tot nu toe de portefeuille van buitenlandse zaken beheerde.

Graaf Schwerin heeft in een rede voor de radio de wereld gewaarschuwd voor het uitbreken van een derde wereldoorlog. Hij verwees daarbij naar de conferentie van de verenigde volkeren, die op dit moment in San Francisco plaatsheeft. “Wij weten wat een derde wereldoorlog zou betekenen, wanneer de verschrikkelijke wapens, die in deze oorlog nog niet in gebruik zijn genomen, ter hand zullen worden genomen. Het zou de ondergang van de beschaafde wereld betekenen. Als daarom uit de harten van gekwelde vrouwen en kinderen de smeekbede opstijgt om voor een nieuwe wereldoorlog te worden gespaard, dan wel het sterkst uit het Duitse volk.”

Duitse troepen capituleren

Vrijdag 4 mei 1945 - “Veldmaarschalk Montgomery heeft aan de geallieerde opperbevelhebber medegedeeld dat alle vijandelijke strijdkrachten in Nederland, noordwest Duitsland en Denemarken met inbegrip van Helgoland en de Friese eilanden zich hebben overgegeven aan de 21ste legergroep, effectief vanaf 08.00 uur dubbele Britse zomertijd, voor wat betreft de troepen, die nu tegenover de 21ste legergroep staan op de westelijke en noordelijke flank.”

Even voor negen uur vanavond heeft Radio Herrijzend Nederland het bericht van de Duitse capitulatie doorgegeven. Overigens ging dat op geïmproviseerde wijze. “Reuter meldt zojuist dat de Duitse troepen in westelijk Nederland hebben gecapituleerd, ingaande morgenochtend acht uur,” zo klonk het. Overal in het land gingen de mensen onmiddellijk de straat op, vlaggen werden uitgehangen. Maar in het nog bezette deel veegden Duitse troepen de straten snel schoon.

In het al langer bevrijde zuiden leidde de capitulatie tot grote vreugdeuitbarstingen. Nabij Eindhoven stroomde een menigte naar het landhuis waar koningin Wilhelmina tijdelijk woont. Zij had het bericht ook over de radio gehoord. De koningin sprak de schier onbeschrijflijk geestdriftige menige kort toe. Ze zei onder meer: “Ik ben verheugd op deze dag bij u te zijn. Lang leve ons vaderland.”

De capitulatie van het Duitse leger is vrijwel compleet. Ook het 9e en het 12e leger, die oostelijk van Maagdenburg tussen de Amerikanen en de Russen klem zaten, hebben zich overgegeven.

Hitler pleegde zelfmoord

Vrijdag 4 mei 1945 - Volgens een naaste medewerker van Goebbels, zijn de Führer en Goebbels niet de heldendood gestorven maar hebben ze zelfmoord gepleegd. Bovendien, zo meldt het geallieerde hoofdkwartier, heeft Himmler in Lübeck, en dus niet in Berlijn zoals eerder gemeld, aan graaf Bernadotte gezegd, dat Hitler zelfmoord heeft gepleegd.

Overigens hebben de Russen in Berlijn de lijken van Hitler en Goebbels nog niet gevonden. Maar de chaos in de Duitse hoofdstad is ook enorm groot. Overal staan gebouwen in brand, sinds vorige week de Russische troepen de stad bereikten.

Capitulatie uit schrik voor Russen

Zaterdag 5 mei 1945 - Nader wordt bericht, dat de capitulatie in het westen aanvankelijk nog niet in de bedoeling der Duitsers lag. Het was de schrik voor de oprukkende Russische troepen, die afgelopen donderdag al een Duitse delegatie naar het geallieerd hoofdkwartier op de Lünenburgerheide bracht. Generaal Montgomery zei echter dat de Duitsers daarvoor bij de Russische troepen moesten zijn.

Daarop werd aan admiraal Friedenburg echter ook een kaart getoond met de stand van zaken aan het westelijk front. De plaatsvervanger van Hitlers opvolger grootadmiraal Dönitz, toonde zich ontzet over wat hij daar zag. Dat de situatie zo hopeloos was, wist hij niet. Friedenburg vertrok daarna om overleg te plegen en kwam terug met het bericht van de onvoorwaardelijke overgave.

Op vrijdag werd om 18.30 uur aan een tafel, die bedekt was met legerdekens, de capitulatie getekend.

Bevrijding maar nog geen bevrijders

Zaterdag 5 mei 1945 - Het laatste bevrijde deel van Nederland, het westen, biedt een bizar beeld. Overal zijn de Duitsers nog aanwezig, opzichtig gewapend doorgaans, terwijl ze moeten toezien dat de bevolking uitzinnig feest viert, het oranje voert en overal rood, wit, blauwe vlaggen uithangt. Terwijl in de rest van Nederland, dorp voor dorp en stad voor stad met zware strijd moest worden veroverd, is in het westen de bevrijding daar, zonder dat de bevrijders erbij aanwezig zijn.

'Voorbij is de verschrikking'

Zaterdag 5 mei 1945 - De koningin:

“Mannen en vrouwen van Nederland,

Onze taal kent geen woorden voor hetgeen in ons aller hart omgaat in deze uren der bevrijding van geheel Nederland. Eindelijk zijn wij dan baas op eigen erf en aan eigen haard. Verslagen is de vijand, van oost tot west, van zuid tot noord; verdwenen het vuurpeloton, de gevangenissen en de martelkampen; voorbij is de nameloze druk, de nimmer rust latende gedachte aan de vervolging, welk vijf jaar lang u heeft gekweld; voorbij is de verschrikking van de hongerdood.

Warme dank breng ik, mede namens u allen, aan onze bondgenoten en hun strijdmacht voor onze bevrijding en voor onze redding uit de greep van de hongerdood. Hulde aan onze binnenlandse strijdkrachten, die hun uiterste krachtsinspanning gaven en nog geven en voor wie geen offer te zwaar was, waar het gebracht moest worden voor de bevrijding van ons volk; hulde ook aan hen, die buiten Nederland streden, hetzij te land, ter zee of in de lucht, en vanzelf reken ik hierbij onze varende en strijdende koopvaarders en vissers en de velen, wier strijd ontbering en lijden nimmer bekend zullen worden, omdat er geen getuigen of overlevenden zijn, die ons hiervan konden berichten; hulde aan allen, die, waar ook en hoe ook, hetzij door het offer van hun leven te brengen, hetzij door zich dagelijks in het grootste gevaar te begeven, ons deze grote dag van bevrijding thans doen beleven.

In zeer bijzonder mate gaan, met u, mijn gedachten uit naar allen die die deze dag niet met ons mogen beleven, en ik deel de smart der talloos velen, die treuren om hen, die heengingen. Niet minder leven wij allen mede met degenen, die nog in onzekerheid verkeren omtrent het lot van hen die hun lief zijn. Vervuld met diepe eerbied en bewondering breng ik u allen hulde voor het verzet, waarin gij al die lange, bange jaren zo schitterend hebt volhard, een verzet, dat u heeft samen gesmeed tot één eendrachtig, ondeelbaar volk dat zich zijn roeping bewust is.

Ons allen wacht een grootse taak, waarmee wij, nu wij gelukkig verenigd en geheel onszelf kunnen zijn, terstond een aanvang moeten maken. Onder de druk van de overweldiger hebben wij onszelf teruggevonden, is onze volkskracht opnieuw ontwaakt. Wij zullen hiervan het bewijs moeten leveren. Ons evenwichtige karakter, onze eeuwenoude beschaving en onze innerlijke kracht zullen ongetwijfeld de daden weten te stellen, waardoor wij de wereld kunnen tonen, hetgeen wij vermogen.

Laten wij allen de handen thans ineenslaan, gedreven door onze innerlijke kracht, onze plicht verstaan en niet achterblijven op de weg, waarop zij die wij in zo hoge ere houden, ons voor gingen, de weg, die zij met hun hartebloed ons hebben gewezen.

Rijksgenoten, in oost en west, ook voor u is Nederlands bevrijding een historische feestdag. Het is allen een grote voldoening te weten, hoe innig gij met ons medeleeft. Meer dan ooit zij wij in de geest verenigd met onze rijksgenoten in Nederlands-Indië, die nog zo bitter onder de zware druk van de vijand moeten lijden. Moge ook voor hen, mede door onze krachtinspanning, spoedig het uur der bevrijding aanbreken! In de ontwikkelingen der krijgsverrichtingen in de laatste maanden, mogen wij ongetwijfeld een gunstig voorteken zien.

Landgenoten, wij houden thans onze blik gericht op de toekomst, waarin onder de zegen van de Allerhoogste, Nederland zal herrijzen en zijn hoge roeping in de wereld zal vervullen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden