30/06/06 - Koningin van het Binnenhof

„Soms moet je doorbijten om geloofwaardig te blijven", was tijdens de D66-lijsttrekkerscampagne het verwijt van Lousewies van der Laan aan partijgenoot Alexander Pechtold. Donderdagochtend, na ruim negen uur debat, liet Van der Laan zien hoe je dat doet. Ze zegde namens de D66-fractie het vertrouwen op in Rita Verdonk en de kabinetscrisis was geboren.

’Let niet op de rommel, we hadden nog geen tijd om op te ruimen.” Acht uur nadat Lousewies van der Laan donderdagochtend tegen halfzes het vertrouwen in Rita Verdonk opzegde, heeft ze haar werkkamer gelaten zoals die was. Zelf heeft ze nauwelijks het bed gezien. Haar grijze, glimmende pak heeft ze nog even kunnen vervangen door een zwarte broek met een zeegroen jasje.

Afgelopen zaterdag verloor ze nog de strijd om het D66-lijsttrekkerschap van Alexander Pechtold, maar gisteren was zij voor even de koningin op het schaakbord van het Binnenhof. Telefoons rinkelen, cameraploegen melden zich voor korte interviews, sms'jes met de D66-ministers en andere leden van het kabinet, e-mails stromen binnen, ze rent naar de gang voor overleg met steun en toeverlaat D66-collega Bert Bakker, medewerkers steken hun hoofd om de deur, journalisten willen commentaar, en dan moet ze debatteren in de Tweede Kamer om het vertrouwen in het kabinet op te zeggen. In de gangen van D66 is de spanning voelbaar en de dag duurt veel langer dan 24 uur.

Van der Laan speelde politiek hoog spel en de uitkomst is dat het kabinet vandaag zijn ontslag indient bij de koningin. En dat terwijl haar positie binnen haar partij in feite onduidelijk is. Ze is fractievoorzitter van D66 in de Tweede Kamer en op het D66-congres in mei nog formeel benoemd tot politiek leider.

Alexander Pechtold werd zaterdag gekozen tot lijsttrekker en verklaarde in zijn toespraak ook partijleider te zijn. Andere fracties zien dan ook in Pechtold de toekomstige politiek leider.

Wisselende rollen en functies, het maakt de situatie the day after niet eenvoudiger.

De afspraak voor het interview was om 14.45 uur. Een halfuur later schuift Van der Laan aan. Het jasje gaat uit.

„Waarom hebben we geen vertrouwen meer in minister Verdonk? Twee punten. Ten eerste de gekozen juridische oplossing van Verdonk om Ayaan Hirsi Ali op die manier het Nederlanderschap te ontnemen. Dat was zo onvoorstelbaar onzorgvuldig, onnodig en vermijdbaar. Dat heeft Nederland veel schade berokkend, internationaal, maar ook Ayaan enorm beschadigd.”

„Verdonk stelde zes weken geleden dat ze de kwestie grondig had onderzocht. Keer op keer zei zij: ik kon niet anders. Dat bleek dus helemaal niet te kloppen.”

„We hadden een brief verwacht waarin Verdonk ruiterlijk erkende dat zij grove fouten en een verkeerde inschatting heeft gemaakt. Dat zij uit de hele affaire lessen had getrokken om dat in de toekomst te vermijden.”

De mobiele telefoon gaat. Van der Laan tegen voorlichter: „Als het Alexander of Laurens Jan is, wil ik hem hebben.” Voorlichter: „Ja, natuurlijk. Maar het is iemand anders.”

Van der Laan gaat verder: „Maar het tegendeel is gebeurd. We zagen tot onze verbijstering een minister die van geen enkele schuld wilde weten. Zij heeft Ayaan, die voor haar toekomst afhankelijk was van het handelen van Verdonk, een brief laten ondertekenen waarin zij alle schuld op zich neemt. Naar nu duidelijk is gebleken was dat om haar eigen politieke straatje schoon te vegen. Dat is echt de omgekeerde wereld. Dat is volstrekt onaanvaardbaar in een rechtsstaat. Verdonk heeft haar macht gebruikt om bij Ayaan een verklaring af te dwingen. Dat kon de fractie niet voor haar rekening nemen. Het was dus een heel inhoudelijk besluit.”

„We hebben echt geen vertrouwen in dat Verdonk wel prudent zal omgaan met al die andere gevallen. Zij gaat als minister over hele gevoelige zaken. We beseffen dat zij een heel moeilijk dossier heeft. Maar juist daarom willen we vertrouwen hebben in een bewindspersoon. We praten over asielzoekers, mensen in heel kwetsbare posities. Zoals Verdonk is omgegaan met Ayaan, dat wensen wij anderen niet toe. Dat nemen we niet voor onze rekening.”

Premier Balkenende zei op het eind van het debat dat de excuusbrief van Hirsi Ali behalve een juridische ook een politieke betekenis had. Minister Verdonk moest er volgens Balkenende ook mee kunnen leven. Heeft dit een rol gespeeld bij de afweging om het vertrouwen op te zeggen?

„Dat was niet echt doorslaggevend. Op het moment dat Balkenende dat zei, wisten we eigenlijk al genoeg. We wilden van Verdonk horen dat zij spijt had van haar optreden. Dat hoorden we niet. Maar als zij wel diep door het stof was gegaan, hadden wij toch verwacht dat zij de eer aan zichzelf zou hebben gehouden.”

Dus als zij spijt had betuigd, diep door het stof was gegaan, erkend had dat ze onzorgvuldig had gehandeld rond Hirsi Ali, dan was dat ook reden voor vertrek geweest?

„Inderdaad, dan had je de vraag gehad of zo’n minister, die toegeeft grote fouten te hebben gemaakt, nog wel politiek geloofwaardig had kunnen functioneren. Dat zou ook een reden voor aftreden zijn geweest.”

Toen voorzitter Weisglas rond halfdrie ’s ochtends schorste, wat is er toen achter de schermen gebeurd?

„Toen zijn we als fractie bij elkaar gekomen om over de situatie te praten. We waren er snel uit. We hadden geen vertrouwen meer in Verdonk. Niemand in de fractie wilde voor z’n rekening nemen wat zij Ayaan Hirsi Ali heeft aangedaan. Daarna kwamen onze bewindslieden Alexander Pechtold en Laurens Jan Brinkhorst erbij. Ze waren het volkomen met ons eens. Er zat geen licht tussen onze opvattingen en de D66-ministers.

Ik ben daarna met Bert Bakker naar de premier gegaan in de ministerskamer in de Tweede Kamer. We vertelden hem dat wij geen vertrouwen meer hadden in Verdonk. Z’n gezicht stond somber. Zijn toon was zakelijk. Hij probeerde ons nog op andere gedachten te brengen, maar ons oordeel stond vast.”

„Na het eerste beraad met de premier is er overleg geweest met nauw betrokkenen waar wij niet bij waren. Later kwamen wij er ook weer bij, een soort derde beraad. Verdonk was er. Maar ook vice-premier Gerrit Zalm, onze ministers, CDA-fractievoorzitter Maxime Verhagen en VVD-fractievoorzitter Van Beek, en een batterij ambtenaren van Verdonk. De sfeer was geladen, begrijpelijk. Verdonk was stil. Zij liet het aan anderen over om ons op andere gedachten te brengen. Argumenten werden over en weer gewisseld, maar het was hun duidelijk dat ons besluit vaststond.”

Realiseerde u zich dat u daarmee een kabinetscrisis veroorzaakte?

„We waren bezig met de inhoud. Wij wilden geen verantwoordelijkheid nemen voor Verdonk. Met een helikopterview kijken wat de gevolgen zouden kunnen zijn, deden we op dat moment niet.”

Ze wordt weggeroepen voor overleg en schuift even later weer gehaast aan tafel. Het jasje gaat weer aan.

Was het niet zo dat D66 al eerder uitgekeken was op Verdonk? In uw partij werd regelmatig opgeroepen haar weg te sturen. Was het een optelsom van incidenten die tot het opzeggen van het vertrouwen hebben geleid?

„Nee, het ging in deze puur om hoe Verdonk was omgegaan met Ayaan Hirsi Ali. We hebben inderdaad wel onze moeite met haar gehad, maar we hebben haar altijd gesteund.”

De Telefoon gaat. Voorlichter zwaait met de gsm: „Het is Alexander.” Van der Laan sprint weg. Snel daarna komt ze weer binnen.

„Jongens. De brief van Balkenende is er. Ik moet gaan om te overleggen.”

Een halfuur later zegt zij het vertrouwen in het kabinet op.

’Tot onze verbijstering wilde de minister van geen schuld weten’

’Balkenende probeerde ons nog op andere gedachten te brengen’

D66-fractievoorzitter Lousewies van der Laan, op weg naar het debat waarin ze het vertrouwen in het hele kabinet opzegt.

Het nachtelijk debat in beeld, van links naar rechts: Minister Verdonk luistert. Vice-premier Zalm wordt na middernacht naar de Kamer geroepen. In de vroege ochtend staan Halsema, Bos en Van der Laan nog alert bij de interruptiemicrofoons. Tijdens een lange schorsing kijkt premier Balkenende bezorgd. Ook Frans Weisglas, kamervoorzitter, beantwoordt vragen van de Kamer. Minister Verdonk op de gang bij de ministerskamer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden