23/06/06 - Bijten en terugbijten

De leden van D66 kiezen morgen een nieuwe lijsttrekker. Dagboek van een campagne: „D66’ers zijn hoogopgeleide, weldenkende, redelijke mensen, individualisten die goed voor zichzelf kunnen opkomen."

Den Haag, dinsdag 6 juni

Met de pijn en woede van de achterban van D66 over de verloren gemeenteraadsverkiezingen en het Uruzgan-debat in het achterhoofd, het debat tussen Alexander Pechtold en Lousewies van der Laan in Den Haag bijgewoond. Op zes weken na zijn ze allebei even oud (40).

Pechtold sloot als wethouder te Leiden nog het huwelijk van Lousewies van der Laan met Dennis Hesseling, tot enkele jaren geleden een actieve D66’er. Dat zou een band moeten scheppen.

Van der Laan zet zich neer als iemand die bereid is lef, moed en risico’s te nemen om de partij (in de peilingen op een paar zetels) van de ondergang te redden. „We zijn de partij van de haalbaarheid geworden, waar het compromis bij voorbaat zit ingebakken.” Pechtold hoeft niet zo nodig taboes te doorbreken om kiezers voor zich te winnen, zegt hij. „Van mij zul je minder uitgesproken standpunten horen, ik zal minder shocken.’’

Beiden zijn vanuit hun functies medeverantwoordelijk voor de crisis waar de partij in verzeild is geraakt. Maar beiden acteren als goedgeklede, jongogende en weldenkende wonderdokters die D66 er weer bovenop zullen helpen.

Pechtold was in 2003 voorzitter van de partij en maakte het samen met fractievoorzitter Boris Dittrich mogelijk dat D66 in de centrum-rechtse coalitie stapte. De achterban volgde maar lijkt daar nu flink spijt van te hebben. Bij de gemeenteraadsverkiezingen was er fors verlies. Als minister viel Pechtold meer op door zijn loslippigheid dan door zijn democratische hervormingen. Als verdediger van de kabinetsbeslissing, met tegenzin dat wel, om troepen te sturen naar Uruzgan staat hij recht tegenover de fractie én partij, die tegen de missie waren.

Lousewies van der Laan kan zich tot nu toe verschuilen achter de rug van fractieleider Boris Dittrich, die na het Uruzgan-debat op moest stappen. Maar ze was als vice-fractievoorzitter bij alle besluiten in deze betrokken. Ze stemde ook in met kabinetsdeelname en met het inmiddels in D66-kringen zo verfoeide paasakkoord (extra geld voor onderwijs als zoenoffer voor het opstappen van Thom de Graaf). Kortom, als de achterban boos is op de Haagse fractie van D66, dan mogen ze boos op haar zijn.

Zwolle, vrijdag 9 juni

Je kunt het mensen niet kwalijk nemen dat ze zich geschikt achten als lijsttrekker van D66. Maar zou je het de partij kwalijk mogen nemen dat iedereen zich kan aanmelden als kandidaat-lijsttrekker en wekenlang van zaal naar zaal trekt? Vandaag is de officiële presentatie van de acht lijsttrekkers-kandidaten.

De meest opvallende is Simone Kuiter. Ze gelooft in wereldvrede en het ondernemerschap in de mens zelf. Ze lijkt te acteren in het verkeerde toneelstuk.

Van der Laan zegt te willen knokken en vechten om de gunst van de kiezer. Ze heeft bewezen dat ze dat kan. In 1999 slaagde ze erin twee gedoodverfde D66-kandidaten voor het Europees Parlement te passeren en lijsttrekker te worden. Ze kan keihard uithalen als dat nodig is. Pechtold tracht de zaal uit te leggen hoe hij in het kabinet vergeefs geprobeerd heeft zijn collega’s van een heroverweging te overtuigen inzake Uruzgan. „Als er nog eens zoiets gebeurt, bijt dan gewoon eens een keer door”, bijt zij hem toe.

Maar Van der Laan moet op haar beurt weer toegeven dat de fractie bij het paasakkoord het ideaal van de gekozen burgemeester verloochend heeft. Ze lijkt zich in haar uitspraken gevoelig te tonen voor het emancipatieliberalisme van VVD’er Verdonk en Ayaan Hirsi Ali. Zij wil artikel 23 van de Grondwet, waarin de vrijheid van onderwijs is geregeld, sterk aanpassen of schrappen.Dit om het oprichten van islamitische scholen te voorkomen. „Kinderen van alle gezindten horen bij elkaar in de klas, dat is integratie.”

Pechtold vindt het schieten met een kanon op een mug. Er zijn immers maar 47 islamitische scholen. „Ik ben katholiek opgevoed, heb op de school met den bijbel gezeten en ik ben op verzoek van mijn vrouw doopsgezind getrouwd. Ik heb niets met religie, maar ik vind wel dat mensen in vrijheid keuzen mogen maken voor een school. Ik ben het met burgemeester Cohen eens dat religie een onlosmakelijk onderdeel uitmaakt van integratie. Als onderwijs slecht is moet je er de Onderwijsinspectie opzetten en niet het hele bijzonder onderwijs afschaffen. Anders wordt het symboolpolitiek.” De zaal lijkt op zijn hand.

Tilburg, woensdag 14 juni

Het cliché klopte ook weer in Tilburg, waar de acht kandidaten zich melden voor een tweede treffen: over het algemeen zijn D66’ers hoogopgeleide, weldenkende, redelijke mensen, individualisten die goed voor zichzelf kunnen opkomen, beetje links van het midden, goede inkomens. Welbespraakt en met belangstelling voor cultuur. Jan met de pet zul je niet snel treffen in de ietwat elitaire D66-kringen. Dat is tegelijk ook het probleem: de partij bestaat uit mensen die geen barricades hoeven te bestormen.

Het valt op hoe wit D66 eigenlijk is. Blijkbaar is de partij niet interessant voor allochtonen. Ze zijn op de vingers van één hand te tellen. Alle kandidaten zeggen alles op alles te willen zetten voor integratie. Dan zou D66 toch een voorbeeld voor andere partijen moeten zijn?

Pechtold kijkt gekwetst. Als een boos jongetje met zijn armen over elkaar, dat paars aanloopt. Van der Laan heeft hem flink aangepakt. Zij heeft hem ’niet geloofwaardig’ genoemd, omdat hij een paar keer zei- bijvoorbeeld in het geval van Uruzgan – het ergens niet mee eens te zijn, maar terugkrabbelde. Van der Laan: „Het beeld van een politicus van de analyse klopt niet met de werkelijkheid.”

Pechtold repliceert: „Lousewies zegt het beste uit de mensen te willen halen maar ik vind dat ze op dit punt niet het beste uit haarzelf heeft gehaald. Met haar opmerking plaatst ze me buiten de discussie. Je bent te ver gegaan.” ’Kinderachtig hóór’, roepen enkelen in de zaal.’’

Nijmegen, zaterdag 17 juni

Van der Laan en Pechtold kijken tevreden na afloop van het debat in Nijmegen. De Jonge Democraten hebben met bijna 50,4 procent steun voor Pechtold uitgesproken. Van der Laan haalt 35,6 procent. Maar zij voelt zich gesterkt door een peilinkje van Maurice de Hond, dat haar als populairste aanwijst.

Van der Laan ontvouwt haar plannen om D66 een nieuwe impuls te geven: solidariteit met volgende generaties, onderwijs verbeteren, pro Europa, bestuurlijke vernieuwing en milieu. Weg met het imago van Haagse compromissenpartij; doen wat je belooft. De basis voor haar denken is liberale vrijzinnigheid, vrijheid voor het individu. Van religie is ze wars, dat is iets voor achter de voordeur.

Pechtold ziet vooral verschil in het denken over religie en integratie. „Ik woon in Wageningen. In de provincie wordt religie bewuster beleefd dan in de stad. Rond de 80 procent van de Nederlanders zegt in een religieuze entiteit te geloven. Dat negeert Lousewies.” Maar Van der Laan heeft haar hoop gevestigd op de stad en niet op de provincie.

De programma’s van de twee zijn niet opvallend en borduren voort op aloude D66-thema’s. Het is zoals oud-partijleider Hans van Mierlo zei op het voorjaarscongres in Zutphen: het gaat niet om de boodschap, maar om de boodschappers.

Amsterdam, dinsdag 20 juni

Van der Laan arriveert op de laatste debatavond met twee onvervalste Haagse compromissen onder haar arm. Ze is er nog trots op ook. In het Torentje heeft ze deals gesloten over uitgeprocedeerde asielzoekers en de wet op de inburgering. Haar eerdere uitspraken dat D66 een onvervalste compromissenpartij is geworden en het contact met de kiezers kwijt is, zijn vergeten. Misschien moest D66 maar eens toegeven dat de partij bij uitstek gedijt in de Haagse bestuurscultuur. Vanaf 1994 zit de partij onafgebroken in het kabinet.

Binnen, in een snikheet zaaltje vechten acht lijsttrekkers om aandacht. Buiten zitten enkele oudgedienden aan de witte wijn en aan het bier. Ze twijfelden op wie ze moeten stemmen. Een tikje melancholisch verhalen ze hoe Hans van Mierlo destijds de barricades bestormde. In die eerste gouden jaren wilde iedereen bij D66 horen. Acteurs, journalisten, publicisten, rechters en advocaten – D66 was verbonden met de culturele elite van Nederland. Ze zijn grotendeels vertrokken. Ze zitten bij de SP, GroenLinks, de PvdA, misschien ook wel bij de VVD, of ze begieten partijloos hun geraniums in hun tweede huis in Frankrijk of Italië.

Tweede-Kamerlid Boris van der Ham meldt zich aan tafel. Hij staat voor een dilemma: „Ik houd van Pechtold, ik denk dat hij wellicht ook geschikter is. Maar Van der Laan heeft haar handen vrij. Hij als minister niet.” D66-pragmatisme ten voeten uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden