Column

2015 voorspeld aan de hand van een oud schapenvel

null Beeld De Magna Carta
Beeld De Magna Carta

Hierbij mijn inzending voor de minst avontuurlijke voorspelling voor 2015. Op 15 juni zal te Runnymede, ten westen van Londen, aan de oever van de Thames, tussen Windsor en Staines, groots worden herdacht dat daar 800 jaar geleden de Magna Carta werd ondertekend, het stuk beschreven schapenvel dat de basis legde voor een opmerkelijke staatsvorm: de democratie. En ik doe er meteen de op-een-na minst avontuurlijke voorspelling bij: deze staatsvorm zal het in 2015 niet gemakkelijker krijgen.

De partijen die in 1215 het akkoord sloten dat bekend zou worden als de 'Grote Oorkonde' - aan de ene kant koning Jan zonder Land, aan de andere kant de baronnen - hadden geen ambitieuze dromen toen ze vastlegden dat het afgelopen moest zijn met de koninklijke visfuiken in de Thames en met de belasting die de adel kreeg opgelegd om Jan in staat te stellen oorlog te voeren in Frankrijk.

Sterker: het akkoord hield maar een paar weken stand. De koning verbrak het bij de eerste de beste gelegenheid - hij had nooit de bedoeling gehad een raad van 25 baronnen het recht te geven op al zijn bezittingen voor het geval hij in gebreke zou blijven, zoals de Magna Carta verordonneerde.

Instemming
Maar onder zijn zoon Henry kwam het document jaren later alsnog tot leven, en daarmee de notie dat belastingen alleen geïnd kunnen worden 'met instemming van de gemeenschap' en dat 'geen enkele vrije man gevangen kan worden gezet, of van zijn rechten en bezittingen kan worden beroofd, behalve in overeenstemming met het wettelijk oordeel van zijn gelijken of de wet van het land'.

In deze bewoordingen klinkt al de echo door van de Amerikaanse 'Bill of Rights' en het is inderdaad in de VS dat de Magna Carta een bijna heilige status heeft gekregen. Bill Clinton werd er in de jaren negentig nog mee om de oren geslagen, toen een rechter oordeelde dat hij als president niet immuun was voor de aanklacht van seksuele intimidatie (ingediend door Paula Jones). In navolging van de Magna Carta, aldus de rechter, is in de VS 'zelfs het staatshoofd onderworpen aan God en de wet'.

We vinden, met andere woorden, in de Magna Carta de rudimentaire idee van de rechtsstaat, naast dat van de volkssoevereiniteit: geen taxatie zonder consultatie. Het zijn twee van de drie bouwstenen waarop de parlementaire democratie rust. De derde, zo schrijft Francis Fukuyama in 'The Origins of Political Order', is die van de sterke en effectieve staat. Maar de staat verkeert, in elk geval in het Westen, in een crisis. Juist de democratie en de rechtsstaat lijken het bestuur te verlammen. In de VS komt bijna geen wet meer door het Congres, in Europa keren de kiezers zich tegen de instituties die namens hen op poten zijn gezet.

Innovatief én onderhorig?
Bovendien meldt zich een concurrent, stammend uit een andere traditie dan die van de oevers van de Thames. De autocratie rukt op, ook in landen die de democratie een kans leken te willen geven (Turkije, Rusland).

Of het autoritaire systeem op lange termijn succesvol kan zijn, zal vooral moeten blijken in China: kan een volk tegelijkertijd innovatief worden en onderhorig blijven? President Xi Jinping zegt de rechtsstaat te willen garanderen, maar dan wel onder leiding van de partij, die onder leiding staat van hemzelf.

De vrije mannen van Runnymede zouden er geen genoegen mee nemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden