2013 De koning: zo gewoon mogelijk

Het koninkrijk en zijn inhuldiging

Het Koningslied riep felle reacties op. De vaar-tocht over het IJ tijdens de inhuldiging moest bewijzen hoe met diversiteit eenheid kon worden uitgestraald. Het koninkrijk bestaat binnenkort 200 jaar. Trouw stond wekenlang stil bij belangrijke gebeurtenissen uit de nationale geschiedenis. Vandaag slotaflevering 59.

Typisch Nederlands werd de brede maatschappelijke discussie over het Koningslied genoemd. Het buitenland verbaasde zich over de felheid van de reacties die de compositie van John Ewbank met door vele gewone onderdanen ingezonden teksten losmaakte. 'Tienduizenden Nederlanders hebben gedreigd het land te verlaten in protest tegen een poplied over de inauguratie van de nieuwe koning', overdreef het Amerikaanse weekblad Time. Niettemin: de verdeeldheid was groot. Regels als 'De W van wakker, stamppot eten' en 'De dag die je wist dat zou komen' mochten dan geen literaire hoogstandjes zijn, de rel had alles van een Shakespeariaans koningsdrama.

Scheiding der geesten, discussie over alles als nationaal uithangbord. De 30ste april 2013, de dag van de inhuldiging, corrigeerde dat beeld nog behoorlijk. De vorstelijke vaartocht over het IJ bewees hoe je volgens de beste poldertradities ook eenheid kunt uitstralen met diversiteit. Na de inhuldiging van 1814 werden de buitenlandse delegaties twee dagen later meegenomen voor een vlootschouw. Nu was er dezelfde dag nog een met militaire precisie voorbereide natieschouw: met verwijzingen naar een verleden vol glorie op zee, de onvermijdelijke kaas, klompen en molens, maar ook mode en musicals. Iedereen hoort erbij, moest de boodschap zijn. Kort na elkaar ving het tv-kijkend publiek een glimp op van feestende homoseksuelen, de uit verstandelijk gehandicapten bestaande Josti Band en Jocus uit Venlo, de oudste carnavalsvereniging van Nederland. Koningin Beatrix was vooral van de hoge cultuur. Onder haar opvolger wordt een brug geslagen met de lage cultuur: het Koninklijk Concertgebouw Orkest mét dj Armin van Buuren. Een aubade door hiphopper en knuffel-Marokkaan Ali B. Sporten konden bij Willem-Alexander niet ontbreken. De olympische vanzelfsprekend. Daar is altijd wel wat mee te vieren. Hosanna voor het nationale voetbalteam slaat ook gemakkelijk om in nationaal chagrijn bij wanprestaties of onenigheid in het team.

Een blijvertje - ook bij de kennismaking van het koningspaar met de provincies - zijn wat Volkskrant-columnist Bert Wagendorp betitelde als 'klederdrachtdragende, steltlopende en wc-potwerpende koekhappers. In plaats van een volwassen ontmoeting tussen staatshoofd en burgers, is het een reeks potsierlijke verkleedpartijen in een operetteland.'

De vergezichten van de nieuwe koning? 'Eenheid én verscheidenheid', bepleitte hij in zijn toespraak in de Nieuwe Kerk. 'Eigenheid én aanpassingsvermogen. Besef van waarde van tradities én nieuwsgierigheid naar wat de toekomst brengt. Die kenmerken hebben ons in de loop van onze geschiedenis gemaakt tot wie we zijn. De drang om grenzen te verkennen en liefst te verleggen, heeft ons ver gebracht.'

Wapenherauten
Willem-Alexander prees de Nederlandse 'vindingrijkheid, ijver en openheid'. Hij koos er zijn wapenkoningen en wapenherauten op uit: astronaut André Kuipers, topwetenschapper Robbert Dijkgraaf en meervoudig olympisch kampioene en dressuurruiter Anky van Grunsven. Bij zijn moeder vervulden vooral oud-verzetslieden die rollen. Opvallend afwezig tijdens de ceremonie was God. Al in 1814 werd voorzichtig omgesprongen met geloof, in de wetenschap dat er meerdere aanhangers van diverse religies binnen de landsgrenzen woonden. Toch verwezen alle Nederlandse koningen en koninginnen tot nu toe naar het Opperwezen. Willem-Alexander noemde Hem alleen in zijn eed: 'Zo waarlijk helpe mij God almachtig.'

Traditioneel staat op dat moment niet de Bijbel maar de grondwet centraal. Zo wilde Willem Frederik, de latere koning Willem I, het tweehonderd jaar geleden zelf. Op 2 december 1813 deed hij voor het eerst sinds de terugkeer uit zijn ballingschap Amsterdam aan. Bij de Haarlemmerpoort klom visboer Nolletje Schijt op de koets om de teruggekeerde Oranje enthousiast de hand te schudden. Het symboliseerde de wil van het volk om hem als staatshoofd aan te stellen. Een paar dagen later liet Willem Frederik weten dat hij pas een inhuldiging wenste als er een grondwet zou komen. Zijn macht diende gebaseerd te zijn op een contract met het volk. Niet voor niets verwees koning Willem-Alexander zelfs even naar het Plakkaat van Verlatinghe, waarmee de Spaanse koning Filips II in 1581 werd afgezet. De Nederlandse provincies stelden toen dat het volk er niet is ten behoeve van de vorst, maar dat de vorst de taak heeft zijn onderdanen te beschermen en hun vrijheden te bewaren. Willem-Alexander refereerde op die manier aan een vroeg fundament voor het Nederlandse natiebesef. Tegelijkertijd toonde hij zo nederigheid. De koning is er voor het volk en niet andersom. Hij heeft een dienende rol.

Een deel van de ceremonie herinnert hem daar ook aan. Aan het baldakijn boven de loper van Paleis naar Nieuwe Kerk hingen visnetten, een verwijzing naar de aankomst van Willem Frederik in Scheveningen in 1813. Oranjes, blijf nederig. U werd door ons uit zee gehaald. De BBC verbaasde zich op 30 april 2013 ook nog eens over het feit dat de nieuwe koning en koningin moesten lopen.

Willem Frederik wilde het twee eeuwen geleden al sober houden. Nederland moest zich hoeden voor geldsmijterij. Anderen wisten hem te weerhouden van de allerergste zuinigheid: 'De plegtige inhuldiging kan niet geschieden zonder eenige vertoning, welke de eer der natie volstrektelijk vordert.'

Willem Frederik verscheen na de inhuldiging in 1814 niet op het balkon van het Paleis op de Dam. Daar las wel een wapenheraut een proclamatie voor, waarna zijn assistenten herdenkingspenningen richting volk wierpen. De meeste waren van koper, enkele van zilver en goud. De massa vocht er om. Nolletje Schijt, die Willem Frederik een paar maanden eerder nog zo hartelijk had begroet, werd in het gedrang vertrapt en verloor een oog.

Strooien laten de Oranjes tegenwoordig aan Sinterklaas over. Centenkwesties liggen wel altijd op de loer: de populariteit van de monarchie mag dan groot zijn, de beloningen voor leden van het Koninklijk Huis en de overige kosten blijven een gevoelig punt. Frequent reizen, vakantievilla's in verre buitenlanden en al te ingenieuze belastingconstructies kunnen de volksgunst flink doen afnemen.

Koning Willem-Alexander leidt misschien privé een jetsetleven; als staatshoofd lijkt hij vooral gewoonheid uit te willen stralen. In het tv-interview voorafgaand aan de inhuldiging zei hij geen protocolfetisjist te zijn. Het volk moest zelf maar bepalen hoe het hem aansprak. Het is een opstelling die aansluit bij de in Nederland wijdverbreide tutoyeertraditie.

Hij gaf ook aan dat hij fouten zou maken. Dat lijkt een heel normale uitspraak, maar druist in feite tegen het wezen van de constitutionele monarchie in. Ministers zijn te allen tijde verantwoordelijk. De koning kan niets verkeerds doen. De Washington Post schreef dat Willem-Alexander met zijn interview de toon zette voor 'een informele monarchie'.

Dat zou iets heel eigentijds zijn. Tegelijkertijd haalt het iets weg van het ontzag dat onmisbaar is voor de instandhouding van het instituut. Het Koninklijk Huis wordt niet alleen gewoner maar ook gevoeliger voor de waan van de dag. Op hoogtijdagen laten de verweesde en grotendeels van hun geloof losgeslagen Nederlanders zich op zoek naar gemeenschapsgevoel meevoeren door euforie rond de Oranjes. Op kritieke momenten vindt het volk verbondenheid in verzet en commentaar. Stemmingsbesmetting noemt massapsycholoog Jaap van Ginneken dat proces dat door nieuwe media razendsnel om zich heen kan grijpen. De ene keer is het Koningslied kop-van-jut. Een volgende keer kan zomaar de koning kop-van-jut zijn.

Viering van twee eeuwen Nederland
Met het naspelen van de landing van de prins van Oranje (de latere koning Willem I) begon 30 november de viering van 200 jaar koninkrijk. De komende twee jaar zijn er nog vijf nationale evenementen: rond grondrechten in Den Haag (maart 2014), jeugd op Sint-Maarten (mei 2014), internationale oriëntatie in Maastricht (augustus 2014), actief burgerschap in Zwolle (mei 2015) en eenheid in verscheidenheid (september 2015). Verder zijn er nog tentoonstellingen en andere activiteiten in het hele land. (zie: www.200jaarkoninkrijk.nl.)

Alle artikelen in deze reeks zijn gebundeld in het boek 'Ware grootheid, schamele kleinte. Twee eeuwen Nederland', 280 blz, Balans, euro 29,50, e-book euro 14,99.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden