2002/2004 Laten we onze kalmte bewaren

Het koninkrijk en zijn politieke moorden

Twee politiek gemotiveerde moorden in korte tijd lieten Nederland in verwarring achter. De kogel kwam van links, meenden sommigen. Het koninkrijk bestaat binnenkort 200 jaar. Trouw staat wekelijks stil bij belangrijke gebeurtenissen uit de nationale geschiedenis. Vandaag aflevering 57.

Tv-interviewer Theo van Gogh gaf zijn gasten nooit bloemen, maar een cactus. Tegendraads en prikkelend. Anders. Dat hoorde bij hem. Nadat Van Gogh in de ochtend van 2 november 2004 in zijn woonplaats Amsterdam op beestachtige wijze was vermoord door Mohammed Bouyeri konden zijn vrienden het idee van een stille tocht niet verdragen. Een lawaaidemonstratie moest het worden. Toeters, potten, pannen, deksels en de stem van twintigduizend aanwezigen zorgden 's avonds voor een flinke portie kabaal. Er waren toespraken van burgemeester Job Cohen ('Er is vandaag een Amsterdammer vermoord') en minister voor vreemdelingenbeleid en integratie Rita Verdonk ('Tot hier en niet verder! Stoppen!').

De herrie hielp om de woede en ontzetting te kanaliseren. De autoriteiten vreesden wat komen ging. Aan het eind van de middag werd het Binnenhof in Den Haag afgesloten.

Iedereen had nog de beelden van tweeënhalf jaar eerder, van 6 mei 2002, op het netvlies. "Laten we in godsnaam onze kalmte bewaren", raadde premier Wim Kok de Nederlanders aan in een tv-toespraak dik twee uur nadat Pim Fortuyn door Volkert van der Graaf was neergeschoten. "Laten we onze kalmte bewaren in een tijd waarin je geneigd bent heel woest, heel boos te zijn." Rondom het Binnenhof had zich toen al een woedende menigte verzameld. In de parkeergarage onder het Plein gingen auto's in vlammen op. Bij het Mauritshuis voorkwamen agenten en mobiele eenheid ternauwernood dat een boze massa kon oprukken richting Torentje en Ridderzaal.

PvdA-lijsttrekker Ad Melkert keek vanuit zijn werkkamer uit op dit tafereel en hoorde naast de toejuichingen voor Fortuyn ('Pim die is oké! Olé! Olé!') de doodsverwensingen aan zijn adres. Uit veiligheidsoverwegingen gingen de gordijnen dicht. Later werd hij liggend op de achterbank, terwijl de eieren en tomaten tegen zijn autoruiten vlogen, afgevoerd naar een veilig adres. De kogel kwam van links, meenden sommigen.

Zulk oproer. Twee politiek gemotiveerde moorden in korte tijd. Een natie in verwarring. Eigenlijk hield niemand dat in het Nederland van rond de millenniumwisseling voor mogelijk. Paars regeerde voor een tweede termijn. Veel ideologische tegenstellingen leken weggevallen. Politici zochten elkaar op in het midden. Een groot deel van hen vond Nederland wel zo'n beetje af. Vanuit het buitenland kwam delegatie na delegatie het wonder van de polder aanschouwen. Onderhuids sluimerde bij nogal wat Nederlanders onvrede. Over onderwijs en zorg. Over de veiligheid op straat. Over immigranten. Ze hadden genoeg van de voortdurende conflictvermijding. Ze wilden dat zaken eindelijk eens benoemd werden.

Pim Fortuyn
En toen dook kort na de aanslagen van 11 september 2001 in New York Fortuyn op als lijsttrekker van Leefbaar Nederland en, na onmin over uitspraken over artikel 1 van de Grondwet (non-discriminatie), als voorman van zijn eigen LPF. Zoals Youp van 't Hek twaalf jaar eerder met een oudejaarsconference het alcoholvrije bier Buckler ten grave droeg, zo sloopte Fortuyn in 2002 met cabareteske en vileine optredens de merken van de gevestigde partijen PvdA en VVD. Nederland mag dan niet het land van de fysieke revoluties zijn, mentale omwentelingen kunnen snel grote vormen aannemen, hadden de jaren zestig al bewezen.

In niets leek Fortuyn op andere lijsttrekkers: hier opereerde een flamboyante verschijning, kaal in maatpak met breed gestrikte, bontgestreepte dassen, rijdend in een Bentley met chauffeur, wonend met twee hondjes in een palazzo in Rotterdam. Schroom om over zijn privéleven uit te wijden, kende hij nauwelijks. Nota bene bij de in- en inkeurige tv-presentator Ivo Niehe verklaarde hij dat hij bij orale seks kon proeven wat zijn partner vooraf gegeten had. De bestaande politiek bleef het antwoord grotendeels schuldig. Alleen Paul Rosenmöller van GroenLinks snoerde Fortuyn tijdens een debat een keer de mond door hem te verwijten dat hij alleen maar theater maakte. Maar juist dat theatrale en uitspraken als 'Ik zeg wat ik denk en ik doe wat ik zeg' ervoer het publiek als verfrissend.

Essayist Bas Heijne verbaasde zich hardop: "Wanneer je met enige afstand terugkijkt naar de werdegang van Pim Fortuyn, blijft het verbazingwekkend om te zien hoe hij erin slaagde om heel dat drama van de gedegenereerde samenleving en de verlosser van buitenaf weer levend te maken in een maatschappij die zichzelf zag als nuchter, zakelijk en volledig ontkerstend."

Dat zelfbeeld was niet helemaal realistisch. De nieuwe ontevredenen legden ook genadeloos de kloof bloot tussen de door politici beleden idealen en verwezenlijkte resultaten.

Wellicht was veel juist terug te voeren op het zoeken naar een nieuw zelfbeeld. Kop-van-jut werden de mensen die uitstraalden dat ze wel precies wisten wie ze waren en welke normen en waarden daarbij hoorden: variërend van 'de elite' en 'de linkse kerk' tot islamitische immigranten. Al waren die bij anderen veronderstelde zekerheden vaak schijn. De ongeveer miljoen moslims behoorden niet allemaal tot wat Van Gogh 'de vijfde colonne van geitenneukers' noemde. Niet iedere moslim praat met de Koran in de hand vrouwenmishandeling en verkrachting goed, zoals de door VVD-politica Ayaan Hirsi Ali geschreven en door Van Gogh geregisseerde film 'Submission' leek te veronderstellen.

Van net over de grens analyseerde de Belgische schrijver Tom Lanoye de vermoorde Fortuyn: "Ik ken geen Nederlander Nederlandser dan Pim. Links geweest en rechts geworden, en zonder gêne uitstralend dat hij met gemak het omgekeerde parcours zou afleggen, mocht de tijdgeest weer van muts veranderen. Lekker luid en permanent gillend."

Lanoye noemde Theo van Gogh "een intellectuele en fysieke toxicomaan die zich onder zijn vrienden (zolang ze vrienden bleven) gedroeg als een geschikte en zelfs lieve peer, maar daarbuiten als een fanatieke, naar alle kanten scheldende vetklep, die zijn mening graag liet afhangen van wat de grootste wonden sloeg".

Mogen zeggen wat je denkt, werd het leidmotief voor meer dan een decennium. Na de moord op Van Gogh - nog meer dan die op Fortuyn beschouwd als een aanslag op de vrijheid van meningsuiting - ontstond ook een tegendiscussie. Als je alles mag zeggen, moet je dan ook alles zeggen?

Publicist Paul Scheffer signaleerde al in 2000 in zijn in NRC Handelsblad verschenen opinieartikel 'Het multiculturele drama' dat Nederlanders niet met elkaar, maar langs elkaar heen leefden. Ze keken ook graag weg van de problemen.

Het lek is nog steeds niet boven. De winst die Nederland sindsdien heeft geboekt, is dat problemen worden benoemd. Maar vooralsnog lijkt ook de Nieuwe Politiek beter in het op de agenda zetten van onderwerpen dan in ze ervan afhalen.

Populistische bewegingen kwamen en gingen. De erfgenamen van Fortuyn, al dan niet 'met een lijntje naar Pim', vochten elkaar de tent uit. Rita Verdonks beweging Trots Op Nederland ('Ze stellen zelfs het sinterklaasfeest ter discussie! En willen overal slavernijmonumenten om ons slecht af te schilderen!') groeide in een mum van tijd uit tot de grootste partij van Nederland in de peilingen, om even snel in glijvlucht haar ondergang tegemoet te gaan. Alleen Geert Wilders blijkt met zijn PVV vooralsnog een blijvertje. Zijn methoden lijken echter soms op een permanente lawaaidemonstratie. Vrijwel volcontinu maakt hij ketelmuziek om zijn verontwaardiging te laten horen. Die herrie was gepast op 2 november 2004. Als politieke methode levert het meestal weinig op.

Viering van twee eeuwen Nederland
Met het naspelen van de landing van de prins van Oranje (de latere koning Willem I) startte 30 november de viering van tweehonderd jaar koninkrijk. De komende twee jaar zijn er nog vijf nationale evenementen: rond grondrechten in Den Haag (maart 2014), jeugd op Sint-Maarten (mei 2014), internationale oriëntatie in Maastricht (augustus 2014), actief burgerschap in Zwolle (mei 2015) en eenheid in verscheidenheid (september 2015). Verder zijn er nog tentoonstellingen en andere activiteiten in het hele land. (zie: www.200jaarkoninkrijk.nl.)

Alle artikelen in deze reeks zijn gebundeld in het boek 'Ware grootheid, schamele kleinte. Twee eeuwen Nederland', 280 pag, Balans, euro 29,50 euro, e-book euro 14,99.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden