'19de-eeuwse joden in gelijke rol als moslims nu'

AMSTERDAM - Dr. Judith Frishman ziet veel overeenkomsten tussen het integratieproces van de 19de-eeuwse joden en de hedendaagse problemen van de moslims in Nederland. Ook nu vaardigt de overheid veel wetten uit die gericht zijn op integratie cq assimilatie van de culturele minderheid. “In feite wordt van iedereen verwacht dat hij zich aanpast aan de Nederlanders.”

Frishman, die gisteren haar inaugurele rede hield ter aanvaarding van het ambt van hoogleraar geschiedenis en literatuur van het rabbijnse jodendom aan de Katholieke Theologische Universiteit in Utrecht, wil in haar onderzoek veel aandacht aan dit thema schenken. Er moet volgens haar veel meer aan de moslims zelf worden overgelaten. Als zij hier een eigen imamopleiding willen om minder afhankelijk te zijn van niet-westerse imams, moeten ze dat zelf beslissen. Met het argument dat die buitenlandse imams politiek zo rechts zijn, probeert de overheid het integratieproces te sturen. “De regering moet niet zo bang zijn”, vindt Frishman.

In haar oratie ging zij in op de geschiedschrijving van het rabbijnse jodendom, zoals die door de Duitse liberaal-joodse geleerde Abraham Geiger in de vorige eeuw ter hand is genomen. De titel van haar rede, 'Wat heeft het christendom van het jodendom overgenomen?', is een parafrase van de titel van een essay waarmee Geiger in 1832 een prijs won: 'Wat heeft Mohammed van het jodendom overgenomen?'. Geigers antwoord hierop luidde, dat de islam niets nieuws verkondigt. Hiervoor oogstte hij veel lof onder christelijke theologen, die echter zwegen, toen hij later hetzelfde beweerde over het christendom.

In boeken en lezingen over Bijbel, geschiedenis en wetenschap van het jodendom heeft Geiger een soort 'tegengeschiedenis' uitgewerkt. Tot dan toe was de joodse geschiedenis vooral door christenen geschreven, vanuit hún perspectief. Geiger wilde zijn eigen geschiedenis terug. Het ligt voor de hand dat de figuur van Jezus en het ontstaan van het christendom er door zijn joodse ogen anders uitzag dan de christelijke theologen lief was.

Voor Geiger is Jezus gewoon een van de Farizeeën, die destijd de kern van het joodse volk vormden. Zij streefden naar gelijke (religieuze) rechten voor alle klassen en tegen de priesterhiërarchie van de Sadduceeën. Het enige waarin Jezus van hen verschilde was dat hij meende dat de tijd van het hemelrijk was aangebroken, dat de mensenzoon gekomen was gehuld in wolken en dat hij die mensenzoon was. Hij had weinig aanhang, zeker niet onder de meer ontwikkelden.

Dat het christendom toch een wereldgodsdienst werd en niet een van de vele andere sekten uit de tweede tempel periode heeft volgens Geiger te maken met de omstandigheden van zijn tijd. Drie fasen maakten het christendom geschikt voor een breder publiek. In de eerste fase werd de nieuwe wereld verkondigd, waarin de Messias, op wie de joden nog wachtten, al was gekomen om te sterven en weer op te staan. In Palestina trok Jezus niet veel joden aan, maar daarbuiten wel. In het Joods-Griekse milieu kon de idee van de logos geïdentificeerd worden met de zoon van God, geboren uit een vrouw. Dat is de tweede fase. De derde fase is die van het einde der wet. Paulus bestempelde de wet als overbodig. Zo ontstond de tweespalt tussen joden-christenen en de heiden-christenen.

Geiger vond dat de studie van het jodendom moest worden opgewaardeerd tot wetenschappelijk niveau. Dit kon niet aan een christelijke theologische faculteit, waar ze de joodse bronnen niet kenden en bovendien het oude testament vanuit christelijk perspectief bestudeerden. Een theologische faculteit is er nooit gekomen, wel een hogeschool in Berlijn voor de 'wetenschap van het jodendom'.

Ook Frishman zou graag een leerstoel voor joodse studiën willen bezetten die niet aan een christelijke context is gebonden, quod non. Behalve hoogleraar aan de KTU is zij in Leiden, namens een christelijk genootschap, bijzonder hoogleraar in de 'geschiedenis van de relatie tussen jodendom en christendom in de nieuwere tijd'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden