1993 Het land wars van betutteling

Het koninkrijk en zijn superioriteit

In de jaren negentig waande Nederland zich een oase van verdraagzaamheid, een voorbeeld voor de wereld. En dat mocht de wereld weten ook. Het koninkrijk bestaat binnenkort 200 jaar. Trouw staat wekelijks stil bij belangrijke gebeurtenissen uit de nationale geschiedenis. Vandaag aflevering 55.

Weinig was meer tekenend voor de Nederlandse zelfgenoegzaamheid in de jaren negentig dan het lied '15 miljoen mensen', in 1996 gemaakt voor een tv-spot van de Postbank. Een typerende passage uit het couplet:

Het land wars van betutteling

Geen uniform is heilig

Een zoon die noemt z'n vader Piet

Een fiets staat nergens veilig

Gevolgd door een refrein over een gemeenschap die ogenschijnlijk veel tolereerde, maar die in feite vooral bestond uit individuen die elk hun eigen waarheden als het allerhoogste goed beschouwden:

15 miljoen mensen

Op dat hele kleine stukje aarde

Die schrijf je niet de wetten voor

Die laat je in hun waarde

Reclamemaker Frank Pels vond de woorden om het volksgevoel te vertolken. Het producersduo Jochem Fluitsma en Eric van Tijn (eerder succesvol met onder meer de Dolly Dots en Mai Tai) zetten het op muziek en voerden het meteen ook maar zelf uit.

Het nationale zelfportret viel zo in de smaak dat het lied op single werd uitgebracht. Drie maanden stond het in de hitparades. Het haalde zelfs de nummer 1-positie.

Nederland waande zich in de jaren negentig een oase van verdraagzaamheid. Het voelde zich ook moreel superieur. Het opgeheven vingertje werd spreekwoordelijk. In de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw was de gekte misschien soms wat doorgeschoten. De zakelijkheid van de jaren tachtig had gezorgd voor de correctie. Met de economische wind recht in de rug en de Koude Oorlog beëindigd leek de maatschappij in de jaren negentig heerlijk in balans. Wij, de polder, waren een voorbeeld voor de wereld. En dat werd uitgedragen.

Een miljoen briefkaarten
Op 29 mei 1993 stichtten vier extreem-rechtse jongeren brand in de woning van een Turks gezin in Solingen in Noordrijn-Westfalen. Twee vrouwen en drie meisjes kwamen om het leven. De meeste Duitsers waren één in verdriet en ontzetting. Toch voelde Nederland massaal de behoefte om decennia na de oorlog alsnog in het verzet te gaan. Het belangrijkste initiatief kwam van het Radio 3-ochtendprogramma 'The Breakfast Club', waarin de presentatoren Peter van Bruggen en Jeanne Kooijmans zich wel vaker politiek correct uitten. De dj's begonnen een briefkaartenactie.

Door heel Nederland werden kaarten verspreid met op de voorkant de tekst 'Ik ben woedend' en op de achterkant 'Vijf onschuldige vrouwen en meisjes zijn levend verbrand, alleen maar omdat ze buitenlander zijn. Via deze briefkaart wil ik laten weten dat ik verbijsterd ben.'

De kaarten konden worden meegenomen bij winkels en werden ingesloten in tijdschriften. De volledige Nederlandse politiek met uitzondering van de Centrumdemocraten van Hans Janmaat steunde het initiatief. De respons was verbazingwekkend groot. Nog geen maand na het drama van Solingen ontving de Duitse bondskanselier Helmut Kohl tachtig postzakken met in totaal 1.117.043 kaarten.

Die kon deze terechtwijzing niet waarderen. Alsof de mensen in zijn land niet woedend of verontwaardigd waren.

Kohl had meer nare ervaringen met een betweterig Nederland. Tijdens een live-uitzending op de Nederlandse televisie in 1979 was hij al eens overvallen door een golf van anti-Duitse sentimenten. In het zicht van de Duitse hereniging had minister-president Ruud Lubbers tijdens een diner bij de bondskanselier aangedrongen op duidelijkheid over de in 1945 vastgestelde Oder-Neisse-grens. Tegenover journalisten ging hij nog verder: de premier zag liever twee Duitslanden in plaats van een. De ondertoon: dat gaf toch een veiliger gevoel.

Kohl gaf Nederland een lesje in nederigheid. Hij liet zijn ervaringen met de kleine buur in het westen meespelen toen Lubbers zich kandideerde voor het voorzitterschap van de Europese Commissie. De bondskanselier koos voor de Belg Jean-Luc Dehaene die ook in de race was. Bij alle tweespalt werd het een klassiek geval van twee honden vechten om een been en de derde loopt er mee heen. De Luxemburger Jacques Santer werd uiteindelijk voorzitter van de Europese Commissie.

Frau Antje met een joint
Je zou Kohl bijna een slechte verliezer noemen, als Nederland groots met kritiek van de andere kant had kunnen omgaan. Dat was niet het geval. In 1994 publiceerde het Duitse opinietijdschrift Der Spiegel een artikel met de titel 'Frau Antje in den Wechseljahren'. 'Pittoreske Länder fördern die Legendenbildung. Legende Nummer eins: Die Niederlande sind ein sauber gefegtes Land voll Tulpen, Toleranz und radfahrenden Tatmenschen in Holzklumpen, die fortwährend Matjes essen und leckeren Genever trinken,' schreef het blad om er vervolgens een andere werkelijkheid tegenover te zetten.

Op de bijgevoegde prent rookte het beroemde kaasmeisje een dikke joint, had ze een pleister op de plek waar waarschijnlijk een heroïnespuit haar arm in was gegaan en droeg ze een Heinekenblik met verlepte tulpen. Op de achtergrond kassen met daarvoor een waarschuwingsbord voor giftige stoffen en een donkere rook uitbrakende schoorsteen naast een molen.

Nederland, dat al enige tijd een beetje verliefd op zichzelf als Narcissus naar het eigen spiegelbeeld in de vijver tuurde, verdroeg het slecht dat het buitenland met steentjes kringen in het water maakte. Van Duitsers kon men nog minder hebben. Sommigen reageerden alsof Nederland net als in mei 1940 lafhartig werd aangevallen. Wie waren zij om kritiek te hebben op onze gedoogcultuur, onze euthanasie, onze stier Herman en onze waterige tomaten?

Erich von Wiedemann, de schrijver van het artikel, overdreef af en toe en maakte zelfs enkele foutjes. Ondertussen krabde hij heel aardig het vernislaagje van Nederland om wat hardnekkige rottingsverschijnselen zichtbaar te maken: de crisis van de verzorgingsstaat, de hoge criminaliteitscijfers, verdwijnende gemeenschapszin en een toenemende afkeer van buitenlanders. Schoksgewijs zou Nederland in de jaren daarna merken dat Der Spiegel aardig gelijk had en dat Nederland werkelijk in de overgang was gekomen. Brandstichtingen bij buitenlanders bleken niet een typisch Duits verschijnsel, maar ook voor te komen 'op dat hele kleine stukje aarde'.

Eerlijk is eerlijk: het lied '15 miljoen mensen' had het chagrijn en de kinnesinne onder de oppervlakte niet helemaal onvermeld gelaten:

Het land vol van verdraagzaamheid

Alleen niet voor de buurman

De grote vraag die blijft altijd

Waar betaalt 'ie nou z'n huur van

Viering van twee eeuwen Nederland
Met het naspelen van de landing van de prins van Oranje (de latere koning Willem I) startte 30 november de viering van tweehonderd jaar koninkrijk. De komende twee jaar zijn er nog vijf nationale evenementen: rond grondrechten in Den Haag (maart 2014), jeugd op Sint-Maarten (mei 2014), internationale oriëntatie in Maastricht (augustus 2014), actief burgerschap in Zwolle (mei 2015) en eenheid in verscheidenheid (september 2015). Verder zijn er nog tentoonstellingen en andere activiteiten in het hele land. (zie: www.200jaarkoninkrijk.nl.)

Alle artikelen in deze reeks zijn gebundeld in het boek 'Ware grootheid, schamele kleinte. Twee eeuwen Nederland', 280 pag, Balans, euro 29,50 euro, e-book euro 14,99.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden