1981 Liever rood dan dood

Het koninkrijk en zijn vredesbeweging

TEKST PAUL VAN DER STEEN

Echt groot was de vredesbeweging tot de jaren tachtig niet geweest. Maar de plannen voor het plaatsen van kernraketten in Nederland veranderden dat. Het koninkrijk bestaat binnenkort 200 jaar. Trouw staat wekelijks stil bij belangrijke gebeurtenissen uit de nationale geschiedenis. Vandaag aflevering 53.

Tijdens een Navo-bijeenkomst in het Schotse Gleneagles in oktober 1981 werd op een nachtelijk uur op de hotelkamerdeur van de Nederlandse minister van defensie Hans van Mierlo geklopt. Die deed open en zag zijn Amerikaanse ambtgenoot Caspar Weinberger in pyjama staan. Of Van Mierlo nog even wilde vertellen over het verhitte debat over kruisraketten in zijn land. Op de rand van zijn hotelbed verschafte de D66-bewindsman uitleg.

Navo-bondgenoten verbaasden zich en maakten zich zorgen. 'Wij willen alleen zure bommen' en 'Raketjes zijn niet netjes' waren keurige leuzen. Maar wat te denken van 'Liever rood dan dood' en 'Liever een Rus in de keuken dan een raket in je tuin'? Meenden die Nederlanders dat echt? Stond hier niet de weerbaarheid van de Navo op het spel? En wat als dit soort protest en defaitisme als een soort virus over zou slaan naar lidstaten? De Amerikaanse historicus en politiek commentator Walter Laqueur bevestigde dat beeld van een nationale ziekte door de Nederlandse houding te betitelen als 'Hollanditis'.

De Duitse minister van defensie Hans Apel (SPD) was minder ongerust. Hij kende de Nederlanders als 'ein tüchtiges, vielschichtiges Volk, aber emotional leicht zu erregen'.

Waar in Nederland veel PvdA'ers te hoop liepen tegen kernwapens, had de Duitse bondskanselier en sociaal-democraat Helmut Schmidt juist aangedrongen op een nieuwe stap in de wapenwedloop met het Warschaupact. Europa zou op die manier beter beschermd zijn tegen nucleaire aanvallen. Bovendien kon beter vanuit kracht dan vanuit zwakte onderhandeld worden over wapenreductie. Ondanks aanvankelijke aarzelingen van Navo-partners kwam het bondgenootschap in december 1979 met het Dubbelbesluit. De Sovjet-Unie moest haar moderne SS-20-raketten opruimen. Deed ze dat niet, dan zou begonnen worden met de plaatsing van 572 raketten in Europa. 48 Pershings zouden in Nederland worden gestationeerd.

Daar kwam al snel grootschalig protest op gang. Terwijl de kerken leegliepen, sprak de boodschap van het protestantse Interkerkelijk Vredesberaad en het katholieke Pax Christi wel aan. In november 1981 protesteerden in Amsterdam 400.000 mensen tegen de plaatsing. Voorstanders mochten beweren dat kernwapens slechts dienden om af te schrikken, veel Nederlanders ervoeren de dreiging als re-eel en acuut. Ernst Jansz van de razend populaire popgroep Doe Maar zong:

Laat maar vallen dan

Het komt er toch wel van

Het geeft niet of je rent

De discussie over het vraagstuk was alom aanwezig. Het Binnenhof debatteerde en debatteerde. Scheidslijnen liepen soms dwars door partijen. De lokale politiek ging zich ook met buitenlands beleid bemoeien. Hellevoetsluis riep zichzelf uit tot kernwapenvrije gemeente. Nationale en internationale media spoedden zich naar het voormalige eiland Voorne. De Oost-Duitse staatstelevisie kwam opnamen maken. De Pravda, de spreekbuis van het Kremlin, plaatste een artikel op de voorpagina. Zo'n tweehonderd gemeenten (ruim een kwart van het totaal in Nederland) volgden het voorbeeld van Hellevoetsluis en hingen ook een bordje 'kernwapenvrije gemeente' onder hun plaatsnaamborden. Dit idee bleek in elk geval internationaal besmettelijk. In het Italiaanse Perugia, zelf een 'comune denuclearizzato', werd in 1986 de eerste conferentie voor kernwapenvrije gemeenten in Europa gehouden.

Nederland had al nooit tot de meest oorlogszuchtige naties in de wereld behoord. Voor de Tweede Wereldoorlog was er de pacifistische beweging van het gebroken geweertje. Tijdens de Koude Oorlog probeerden de 'Derde Weggers' een alternatief te formuleren voor het denken in de vijandige kampen Oost en West. Vanaf 1959 zat de Pacifistisch-Socialistische Partij (PSP) in de Tweede Kamer. Maar echt massa had de vredesbeweging tot begin jaren tachtig nooit gehad.

Nu was dat wel het geval. En hoe. De betoging van november 1981 in Amsterdam werd twee jaar later nog overtroffen door die in Den Haag. Daar kwamen 550.000 mensen demonstreren. Activisten, politici en - verrassend genoeg - ook prinses Irene spraken de menigte toe. "Ik ben blij om met jullie te kunnen delen dat wat mijn diepste overtuiging is", zei de zus van de koningin, "en wel dat het mooi is om te leven. Dat de aarde prachtig is."

Morele arrogantie
Daar kon niemand het mee oneens zijn. Toch werd die suggestie door tegenstanders van kruisraketten soms wel gewekt. J.L. Heldring, columnist van NRC Handelsblad, ergerde zich openlijk: "Het ergst is 't wanneer de morele arrogantie van links gepaard gaat met die van de christen. Die combinatie kom je wel tegen bij het IKV: wie tegen zijn acties is, wordt heel duidelijk gemaakt - o nee, nooit met zoveel woorden - dat hij slecht is. 'O God, ik dank u dat ik niet ben als andere mensen, racisten en kernwapenfabrikanten.'"

Vrij Nederland-columniste Renate Rubinstein sprak van een rage: "Om ons heen valt dag in dag uit de zure regen van de onzin, de hippe strijd tegen het 'blokdenken', het vrome geloof in de vredelievendheid van alle regeringen zolang ze maar niet-westers zijn."

Oud-minister van buitenlandse zaken Joseph Luns, tot 1 juli 1984 secretaris-generaal van de Navo, herkende zijn vaderland al langer niet meer. Bij publieke optredens verbaasde hij zich over het uiterlijk van linkse demonstranten. "Ze waren behaard tot op hun navel en zagen eruit als vogelverschrikkers." Luns vond die bijeenkomsten voor de vrede nogal gratuit. "Ja, dan kan ik ook meelopen, want we zijn allemaal, ook ik, vóór de vrede."

De Navo-baas verweet Den Haag een slappe houding. Minister-president Ruud Lubbers liet volgens hem de ene vage compromisformulering op de andere volgen, waarbij werd gesuggereerd dat de geboden extra tijd Moskou mogelijk op andere gedachten zou brengen. Onzin, oordeelde Luns. Aan uitstel in Nederland zouden de communisten zich net zomin iets gelegen laten liggen. Luns begreep evenmin waarom Lubbers de 3,75 miljoen handtekeningen van het volkspetitionnement tegen plaatsing zelf in ontvangst was gaan nemen tijdens een manifestatie in de Haagse Houtrusthallen. Het publiek keerde Lubbers tijdens zijn toespraak de rug toe en floot, klapte en joelde om hem te overstemmen.

Lubbers bleef in het hol van de leeuw redelijk stoïcijns. Na het in ontvangst nemen van het petitionnement gaf hij voorzitter Sienie Strikwerda van het Komitee Kruisraketten Nee een kus. Kort daarna besloot zijn kabinet toch tot plaatsing. Moskou had immers geen gebaar van goede wil getoond.

Lubbers leed er geen schade door. Bij Tweede Kamerverkiezingen 1986 boekte zijn CDA negen zetels winst. De vredesbeweging verloor in rap tempo de belangstelling van de massa. Protest werd een zaak van enkelingen, bijvoorbeeld tijdens wakes in Woensdrecht, de Brabantse plaats waar de kruisraketten waren gepland.

Ze kwamen er nooit. De Amerikaanse president Ronald Reagan werd het met Sovjetleider Michael Gorbatsjov eens over wapenvermindering. In de jaren daarna kon zelfs een punt achter de Koude Oorlog worden gezet.

Ware grootheid, schamele kleinte
Een nogal willekeurig grondgebied met een al even willekeurige groep mensen binnen door buitenlandse mogendheden bepaalde grenzen. Dat was het Koninkrijk der Nederlanden in de eerste jaren. Het grondgebied kromp in twee eeuwen tijd. Het aantal mensen groeide. Het volk leerde, ontdekte, bouwde, sloopte, luierde, liep, reed, voer, vloog, kookte, at, gaf, nam, dacht, herdacht, oordeelde, veroordeelde, vermoordde, won en verloor. De natie voelde zich soms zeer verbonden en was dan weer hopeloos verdeeld. Alle artikelen in de deze reeks zijn gebundeld in het boek 'Ware grootheid, schamele kleinte. Twee eeuwen Nederland', 280 pag, Balans, euro 29,50, e-book euro 14,99.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden