1974 Cruijff & co tuinen er toch in

Het koninkrijk en zijn nationaal voetbalelftal

De finale van het WK voetbal in 1974, tegen Duitsland, moest een goedmakertje worden voor de Tweede Wereldoorlog. Maar er volgde een nieuw trauma. Het koninkrijk bestaat binnenkort 200 jaar. Trouw staat wekelijks stil bij belangrijke gebeurtenissen uit de nationale geschiedenis. Vandaag aflevering 52.

Nederland speelt in de bekende oranje shirts en witte broeken van links naar rechts', legde tv-commentator Herman Kuiphof nog maar eens uit. Nog niet iedereen had kleurentelevisie. 'En dat was de aftrap.' De uitblinker van het toernooi, Johan Cruijff, gaf de bal een bescheiden tikje richting Willem van Hanegem. Beiden straalden een enorme zelfverzekerdheid uit.

In de jaren zestig en zeventig waren steeds meer Nederlanders gaan sporten. Tegelijkertijd vierden toppers gedenkwaardige successen. Anton Geesink sleepte in 1964 olympisch judogoud weg in het hol van de leeuw, Japan. Jan Janssen won in 1968 in de afsluitende tijdrit de Tour de France. Nederland schreef ronde- en eindtijden mee tijdens de vele schaatstoernooien waar Ard Schenk en Kees Verkerk hun triomfen vierden.

Met vertegenwoordigende teams bleef het lang behelpen. In 1934 plaatste Nederland zich voor het WK voetbal in Italië. De Telegraaf prees de technische staf en de spelers, die bezield waren 'met een geest die hen heeft opgevoerd tot een heilig willen, welken in haar resultaten duizenden uit de doffe gang van de dagelijksche zorgen heeft meegesleurd'. De populaire zanger Willy Derby verwoordde de euforie en verwachtingen in zijn lied 'We gaan naar Rome': 'En Bakhuys doelpunt daar voor twee!' De Italiaanse hoofdstad bleef echter buiten bereik van Oranje. In San Siro in Milaan verloor het elftal met 3-2 van Zwitserland. Nederland kon meteen weer naar huis.

Vier jaar later strandde Oranje op het WK in Frankrijk tegen Tsjecho-Slowakije (3-0). Daarna wist het team zich decennialang niet te plaatsen. Sportminnend Nederland moest het doen met hoogtepunten als 'de derby der Lage Landen', zoals de interlands tegen België genoemd werden. Die konden worden gewonnen met grote cijfers, maar evengoed worden verloren.

Het WK van 1974 was de eerste mondiale eindronde sinds 36 jaar. Nederlandse clubteams hadden in de jaren daarvoor vier keer de Europacup I gewonnen (één maal Feyenoord, drie maal Ajax). Maar niemand had hoge verwachtingen van Oranje in Duitsland. De prestaties vooraf waren erg wisselend geweest. Spelers leken meer bezig met de hoogte van hun premies dan met het spelletje.

En toch die finale. De eerste minuut na de aftrap speelden de mannen van Oranje soeverein de bal rond. Duitsland kon slechts toekijken. 'Een duidelijke intimidatiepoging van Nederland', concludeerde commentator Kuiphof. Alsof het voorafgaande toernooi al niet indrukwekkend genoeg was geweest. Zes wedstrijden, veertien doelpunten voor, één tegen. Zelfs regerend wereldkampioen Brazilië was met 2-0 van de mat gespeeld.

'Totaalvoetbal' werd de spelstijl genoemd. Iedereen voetbalde mee. Spelers wisselden voortdurend van positie. Automatismen en improvisaties waren nauwelijks van elkaar te onderscheiden. De buitenlandse pers kwam superlatieven tekort en sprak van 'Orange Clockwork' en 'La Naranja Mecánica'.

Arie Haan kon na de zoveelste pass in de eerste minuut van de finale rustig afwachten tot Cruijff de bal van hem overnam. Die wandelde nog, maar accelereerde kort daarna. Kuiphof: 'Cruijff. Cruijff. En inderdaad heeft-ie Vogts bij zich. Cruijff gaat alleen door. Wordt neergelegd. En het is een penalty in de eerste minuut!'

De Duitse tackle was van net voor het zestienmetergebied. De Nederlandse aanvoerder en sterspeler viel ruim daarbinnen. Terwijl de Duitsers zich nog opwonden over het hen aangedane onrecht, posteerde Johan Neeskens zich achter de bal. Kuiphof: 'Daar komt de penalty van Neeskens... 1-0! We leiden!'

De spelers juichten nauwelijks. Dit kwam hun toe, was nog maar het begin. Nederland wilde als een kat spelen met het muisje Duitsland. Het briljante van Oranje tijdens het toernooi ging samen met een brutale, soms zelfs arrogante houding. Het elftal ademde de tijdgeest. Onder het kabinet-Den Uyl, het meeste progressieve ooit, moest Nederland veranderd worden (herverdeling van kennis, macht en inkomen) en tegelijkertijd de wereld. Het team onder leiding van Rinus Michels voelde eveneens de drang tot vernieuwing.

Niet alleen met vertoond spel. De Nederlandse voetballers oogden zelfs anders dan hun tegenstanders. Zoals de Nederlandse militairen droegen ook de leden van deze strijdmacht hun haar lang. Hun bakkebaarden waren kolossaal. Bij een aantal spelers hing het shirt over de broek. Onder meer bij uitblinker Cruijff, die de meest geniale acties er nonchalant kon laten uitzien.

Behalve sporthelden waren de voetballers sekssymbolen geworden. Vrouwen die weinig met voetbal hadden bleven toch gebiologeerd kijken. De West-Duitse boulevardkrant Bild maakte voorafgaand aan de finale nog een flink nummer van nachtelijke feestelijkheden in en rond het zwembad van het hotel van Oranje.

Voordat de finale een halfuur ver was, maakten de Duitsers gelijk uit een penalty. Wim Jansen probeerde de opmars van Bernd Hölzenbein richting goal te stoppen. Die liet zich zo theatraal vallen dat het woord Schwalbe zich verzekerde van een plek in het Nederlandse woordenboek. Oranje had inmiddels ook een reputatie als bikkelhard team. Vooral in de laatste wedstrijd voor de finale, tegen Brazilië, leek alles geoorloofd. Bondscoach Rinus Michels zou altijd blijven ontkennen dat hij ooit 'Voetbal is oorlog' had gezegd. Maar het Nederlands elftal speelde in elk geval meedogenloos.

Voor Oranje en het Nederlandse publiek had deze wedstrijd alles te maken met de oorlog. Een sportwedstrijd als goedmakertje voor iets veel groters. Een Wiedergutmachung, zouden de Duitsers dat noemen. De Nederlandse spelers waren gemiddeld ruim 26 jaar. De meesten konden zich niets herinneren van de bezettingsjaren. De sporen van vernietiging hadden ze nog wel gezien. Van Hanegem was als zuigeling zijn vader en broer verloren bij een bombardement. Hij kon het bloed van de tegenstander wel drinken.

De oude trauma's verhevigden het nieuwe trauma van de nederlaag. Gerd Müller scoorde in de 43ste minuut de 2-1. 'Zijn we d'r toch ingetuind', riep Kuiphof twee keer achter elkaar, alsof hij al wist dat de tweede helft doelpuntloos zou blijven. Een verbijsterd Nederland greep alles aan als troost. Het doelpunt van Müller was maar een frommelgoal. Oranje was niet de echte winnaar, wel de morele winnaar. Alsof er schoonheidsprijzen te verdelen vielen.

Thuis kreeg Oranje een groots onthaal. Op het balkon van de Amsterdamse stadsschouwburg liet de selectie zich toejuichen door een kolkende mensenzee. Premier Den Uyl ontving het team op het Catshuis. Zelfs hij liet zijn gereformeerde gereserveerdheid varen en liep in polonaise mee door de tuin.

Elk toernooi waar Nederland zich in de jaren daarna nog voor zou plaatsen, leidde tot een collectieve aanval van hysterie en versiering en een golf van oranje prullaria. Nog twee keer (1978 en 2010) haalde het Nederlands elftal een WK-finale om opnieuw als verliezer te eindigen. Het trauma van 1940-1945 en 1974 werd deels weggespoeld met de zoete smaak van een in de laatste minuut gewonnen halve finale tegen en in West-Duitsland en de daaropvolgende Europese voetbaltitel in 1988. Oosterburen die na de overwinning Nederland binnenreden, werden verwelkomd met spandoeken met de triomfantelijke tekst 'Sie fahren jetzt in das Land des Europameisters'.

Ware grootheid, schamele kleinte
Een nogal willekeurig grondgebied met een al even willekeurige groep mensen binnen door buitenlandse mogendheden bepaalde grenzen. Dat was het Koninkrijk der Nederlanden in de eerste jaren. Het grondgebied kromp in twee eeuwen tijd. Het aantal mensen groeide. Het volk leerde, ontdekte, bouwde, sloopte, luierde, liep, reed, voer, vloog, kookte, at, gaf, nam, dacht, herdacht, oordeelde, veroordeelde, vermoordde, won en verloor. De natie voelde zich soms zeer verbonden en was dan weer hopeloos verdeeld. Alle artikelen in de deze reeks zijn gebundeld in het boek 'Ware grootheid, schamele kleinte. Twee eeuwen Nederland', dat sinds eind september in de winkel ligt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden