1973 Predikanten van het podium

Het koninkrijk en zijn cabaret

De Grote Drie van het Nederlandse cabaret - Kan, Hermans en Sonneveld - speelden het zelden hard. Hun opvolgers trapten alle heilige huisjes omver. Het koninkrijk bestaat binnenkort 200 jaar. Trouw staat wekelijks stil bij belangrijke gebeurtenissen uit de nationale geschiedenis. Vandaag aflevering 51.

Zuinig over de drempel' heette Wim Kans oudejaarsconference van 1973. Met een politiek gepolariseerd land en een oliecrisis ontbrak het niet aan stof. Vanaf 1954 had Kan hetzelfde al zes keer op de radio gedaan. Nu blikte hij voor het eerst terug op tv, en met succes. De kijkdichtheid was 67 procent, het publiek gaf een 8,8, het hoogste waarderingscijfer ooit. De lp van de conference ging in de maanden erna 200.000 keer over de toonbank.

Bij de andere leden van de Grote Drie van het Nederlandse cabaret - Toon Hermans en Wim Sonneveld - vermaakten bezoekers zich al even kostelijk. De kranten waren zuiniger in hun oordeel. 'De clown is toch al jaren ziek, de blijheid is een dode formule, die alleen in de goocheldienst lijkt te bestaan. Maar het is nep, niets', beweerde Peter van Bueren in De Tijd na het zien van de nieuwe onemanshow van Hermans. Bij de media werkten inmiddels volop mensen die meer gecharmeerd waren van controversiëler cabaret, niet uitgevoerd door in hun ogen oude mannen maar door leeftijdsgenoten. Voor Sonneveld kwam in 1973 een droom uit, toen hij een film kon maken. 'Op de Hollandse toer' werd door recensenten neergesabeld. Volgens sommigen leidde het ongenoegen daarover tot de hartaanvallen die Sonneveld een jaar later het leven kostten.

Zelf speelden de Grote Drie het zelden hard. Hermans maakte het liefst iets van niets, hekelde hooguit gewichtigdoenerij. Kans cabaret stond bol van de politiek, maar zaagde nooit echt aan stoelpoten; bij de oudejaarsconferences zat de zaal vol politici. Niet genoemd worden was erger dan genoemd worden. Het laatste werkte statusverhogend. Sonneveld beperkte zich tot malligheid over de autoriteiten. In de rol van stalmeester van de koningin vertelde hij in zijn laatste theatershow hoe hij geschenken uit het land achter de rododendrons sodemieterde.

Jongere artiesten gingen een stuk verder. Een paar dagen voor de uitzending van Kans oudejaarsconference beleefde 'Neerlands Hoop Express', het nieuwe programma van het duo Freek de Jonge en Bram Vermeulen, zijn première. Meer dan ooit voegden ze cabaret en rock samen. Ze reflecteerden op de jeugdcultuur. En ze hekelden het grootkapitaal:

Geld

Het stinkt naar poep

Er kleeft bloed aan van geweld

De arme is de lul

En de rijke speelt de held

Met geld

Wim Kan worstelde met de nieuwkomers. Hij ergerde zich vooral aan de 'drukdoenerige dilettant' De Jonge. De toon van cabaret veranderde. Gerard Cox zong bij Cabaret Lurelei al in 1966 een tekst van Guus Vleugel:

Juliaan is ook niet veel

dat geef ik dadelijk toe

ze is volstrekt verwerpelijk

maar ze lijkt zo op me moe

Kritiek ging nog samen met een zekere vertedering. Toch was de verontwaardiging groot. In de Tweede Kamer werden vragen gesteld, tegen Cox werd proces-verbaal opgemaakt. Platenmaatschappij Phonogram weigerde het nummer op een lp te zetten.

Voor de VPRO-televisie ging Barend Servet (gespeeld door IJf Blokker) in 1972 op bezoek bij een spruitjes schoonmakende koningin. Minister van cultuur, recreatie en maatschappelijk werk Piet Engels gaf de omroep een berisping. Hij vond het programma een gevaar 'voor de openbare orde en de goede zeden, zoals die in het koninkrijk worden verstaan'.

Alles wat tot dan toe op een voetstuk had gestaan, trokken cabaretiers van de sokkel. Autoriteiten moesten eraan geloven, net als religie. Toen de secularisatie begin jaren zestig begon, maakte Fons Jansen al grappen met het geloof in zijn cabaretprogramma 'De lachende kerk'. Hij bleef aan de brave kant, met aangeklede pastoorsmoppen. Een decennium later was veel minder nog heilig.

Don Quishocking fantaseerde in 1973 hardop over de terugkomst van Jezus op aarde. Dit keer zou Nederland het uitverkoren land zijn. De cabaretgroep onthaalde de Messias met een Sinterklaasachtig lied:

Hij komt, hij komt

De Heere Jezus komt

Hij wandelt nu nog op het IJ

Maar strakjes komt hij hier voorbij

In tal van zalen verlieten bezoekers - al dan niet hardop klagend over godslastering - de theaterzaal. Robert Long trapte een jaar later menig heilig huisje omver op de meer dan 500.000 keer verkochte lp 'Vroeger of later'. Ook bij hem moest de Heer eraan geloven:

Jezus redt, Jezus redt

alle mensen opgelet:

Jezus redt, Jezus redt

enkel door 't gebed

Op tv zochten Kees van Kooten en Wim de Bie ondertussen steeds opnieuw naar de ideale vorm voor hun milde maar trefzekere spot. Naast onderontwikkelde landen bestonden er volgens hen ook ingewikkelde landen. En Nederland was een heel ingewikkeld land. 'Leef met vlag en wimpel, maar hou het simpel', luidde het motto van hun in 1974 opgerichte Simplisties Verbond. Het duo maakte geen cabaret, al paste hun werk wel een beetje in de traditie. Van Kooten en De Bie bleven dicht bij de werkelijkheid. Ze vergrootten die hooguit een beetje uit, het mocht er nooit te dik bovenop liggen. Van Kooten wees op het verschil tussen 'leuk doen' en 'natuurleuk'.

Nederland lachte om de spiegel die het kreeg voorgehouden. En het moralisme was nooit ver weg. In hun gloriejaren waren de twee, tot hun eigen verbazing, de belangrijkste opinieleiders van Nederland. De Bie in 2012: "Daar hebben we ons nooit iets van aangetrokken. Wij maakten een keuze uit de stroom van actualiteiten, die keuze was niet politiek maar gebaseerd op simpele criteria als: zit er een typetje in? Of: benoemen we de tijd ermee?"

Premier Jan Peter Balkenende ergerde zich in 2003 nog openlijk over satire over de koninklijke familie. "Er worden mensen woorden in de mond gelegd die zichzelf niet kunnen verdedigen. Moeten we dit willen? Wat betekent waardigheid?" Jaap van Merwe hekelde ooit elke vrijblijvendheid. "Cabaret is geen beschaafd amusement, 't is sociale chirurgie onder narcose van de humor, en voor de ontsmetting gebruiken we schuurpapier." Tegelijkertijd weet cabaret - al is het nog zo choquerend - geen nationale rellen meer te veroorzaken. In het jaar dat Balkenende zijn ongenoegen uitte, kwam Hans Teeuwen in zijn theaterprogramma met een sketch waarin hij tot in detail vertelde hoe hij koningin Beatrix 'keihard in haar kont had geneukt'. De zalen lachten ietwat ongemakkelijk, maar hard.

Hoewel een deel van de nieuwe generatie cabaretiers voor boodschappen naar de supermarkten verwijst, blijft moralisme een rol spelen. Wie deugt? Wie deugt niet? Welke auto, welk biermerk en welk woonwarenhuis is bon ton? Cabaret als kompas voor 'goede mensen'.

In ontkerkelijkt Nederland luisteren de mensen massaal naar de nieuwe predikanten van het podium. Humor is een serieuze zaak, artiesten schoppen het volk een geweten. Politici die de afgelopen jaren het publieke debat beheersten, onder wie Pim Fortuyn en Geert Wilders, bedienden zich veelvuldig van cabareteske stijlmiddelen. Van Kooten en De Bie lieten hun 'vrije jongens' F. Jacobse en Tedje van Es omkomen bij een staatsgreep toen hun Tegenpartij door sommigen al te serieus genomen ging worden. Een paar decennia later omhelsden partijen van aanzienlijke omvang de geen-gezeik-iedereen-rijk- en samen-voor-ons-eigen-retoriek. De jonge cabaretier Johan Fretz kondigde aan dat hij in 2025 premier wil worden en bouwde een heel programma om dat gegeven. In andere landen zou dat vooral om te lachen zijn. Niet in cabaretgek Nederland. Zoals in Washington ooit een voormalig acteur werd beëdigd als president, zou in Den Haag ooit zomaar eens een oud-cabaretier tot het hoogste politieke ambt kunnen worden geroepen.

Ware grootheid, schamele kleinte
Een nogal willekeurig grondgebied met een al even willekeurige groep mensen binnen door buitenlandse mogendheden bepaalde grenzen. Dat was het Koninkrijk der Nederlanden in de eerste jaren. Het grondgebied kromp in twee eeuwen tijd. Het aantal mensen groeide. Het volk leerde, ontdekte, bouwde, sloopte, luierde, liep, reed, voer, vloog, kookte, at, gaf, nam, dacht, herdacht, oordeelde, veroordeelde, vermoordde, won en verloor. De natie voelde zich soms zeer verbonden en was dan weer hopeloos verdeeld. Alle artikelen in de deze reeks zijn gebundeld in het boek 'Ware grootheid, schamele kleinte. Twee eeuwen Nederland', dat sinds eind september in de winkel ligt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden