1934 Dappere kerels van de K.L.M.

Het koninkrijk en zijn vlieghelden

Het leek een beetje op de latere voetbalgekte. De bemanning van de Uiver kreeg na een succesvolle deelname aan een luchtrace een heldenonthaal. Voor even was Nederland in de ban van een vliegtuig. Het koninkrijk bestaat binnenkort tweehonderd jaar. Trouw staat wekelijks stil bij belangrijke momenten uit de nationale geschiedenis. Vandaag aflevering 36.

Nederlandse glorie tijdens de vliegrace Londen-Melbourne in 1934 zorgde voor zoveel enthousiasme, dat een aantal ouders hun dochter naar het toestel Uivertje wilde noemen. Zoveel gekte ging sommige ambtenaren van de burgerlijke stand te ver. Ze vonden dat er grenzen waren en accepteerden de voornaam niet. Op andere plekken deden functionarissen minder moeilijk.

De wedstrijd werd in oktober 1934 georganiseerd in het kader van het honderdjarig bestaan van Melbourne. De Uiver, een gloednieuwe DC-2 van de KLM won niet eens. Maar ook een tweede plaats en een reistijd van iets meer dan negentig uur deden Nederland glimmen van nationale trots. Bovendien: de Uiver zou wel eerste zijn als alle handicaps werden meegerekend. Het toestel nam ondanks het race-element bagage, post en passagiers mee. De KLM wilde vooral ook laten zien wat haar dienstverlening vermocht.

Het verhaal kreeg een nog heroïscher karakter door een voor onmogelijk gehouden noodstop bij slecht weer op een paardenrenbaan in Albury tijdens de laatste etappe naar Melbourne. De landing werd mogelijk dankzij via de radio opgeroepen automobilisten die de baan met hun koplampen verlichtten. Opstijgen lukte pas nadat het toestel de volgende morgen met hulp van touwen en de plaatselijke bevolking uit de modder was getrokken.

Nederland was wild van de nieuwe helden. In de winkels lagen al snel tal van aandenkens: porseleinen borden, lepeltjes, vaantjes, herdenkingsdozen, boeken. Voor vijfentwintig cent per stuk waren Uiverspeldjes te koop met daarop een voor de gelegenheid gevleugelde Nederlandse leeuw. De opbrengst ging naar het Nationaal Luchtvaartfonds dat de Nederlandse vliegerij nog verder moest helpen.

Het regende lofdichten. Populaire artiesten probeerden een graantje mee te pikken met gelegenheidsliedjes. Jacques van Tol schreef voor Louis Davids een tekst:

Daar komt een Uiver gevlogen

en heel de lucht hoort aan hem:

het zijn de Hollandsche jongens van de K.L.M.

De KLM buitte het verhaal van de luchtrace uit om de eigen onderneming meer aanzien te geven. Directeur en oprichter Albert Plesman begreep dat hij voor de promotie van zijn luchtavonturen belang had bij het aanspreken van het nationaal gevoel. Nog voordat zijn maatschappij ook maar een eigen toestel bezat, had deze al het predikaat koninklijk.

Heldenontvangsten
Na heldenontvangsten in Australië, op Bali, in Surabaya en Batavia sloeg de aankomst van de Uiver-bemanning op Schiphol alles. Onderaan de vliegtuigtrap wachtten minister-president Hendrik Colijn en nog een hele reeks ministers, de Amsterdamse burgemeester Willem de Vlugt en Plesman. De gewone Nederlander moest een klein burgermansfortuin neerleggen om erbij te zijn. Een onoverdekte staanplaats kostte al drie gulden. Maar zelfs in schrale tijden hadden velen dat er voor over. De politie telde bij de luchthaven 4150 auto's en motoren, 225 autobussen en 18.000 fietsen.

De Uiver had een gevoelige snaar geraakt. Generaal buiten dienst Cornelis Snijders, voormalig opperbevelhebber der strijdkrachten, zei het met veel omhaal van woorden tijdens de huldiging op de landingsbaan: "Met voldoening geeft de natie zich rekenschap van de toenemende beteekenis, welke de Nederlandsche luchtvaart in de maatschappelijke outillage der menschheid heeft verworven; met trots aanvaardt het de eer, welke van dezen veelbelovenden vooruitgang afstraalt op den Nederlandsche naam."

Eerbetoon op Museumplein
Zoals decennia later met winnende voetbalelftallen zou gebeuren, volgde er een eerbetoon aan de bemanning op het Museumplein in de hoofdstad. In afwachting van de helden speelden muziekkorpsen marsmuziek. Een kinderkoor zong een nieuwe, toepasselijke tekst op de wijs van 'Piet Hein'. Mensen stonden op karren en kisten om een glimp van de mannen te kunnen opvangen. Agenten verzochten klimmers in bomen om weer naar beneden te komen. Toeschouwers vielen flauw. Een enkeling raakte gewond in het gedrang.

Het verhaal van de Uiver was een oer-Nederlandse heldensage: zoals eeuwen eerder dappere kerels hun leven waagden met bootreizen naar de Oost, zo durfde nu een bekwame bemanning een moeilijke luchtrace naar hetzelfde gebied aan. Het soort triomf sloot aan bij het nationale gevoel: tweede, maar eerste in de handicaprace. Zo zag Nederland zichzelf ook graag: te klein om internationaal echt mee te doen, maar als dat nadeel werd weggedacht toch van wereldklasse.

Met zijn glinsterende metaal oogde de DC-2 bijna futuristisch. Tot dan toe bestonden toestellen voornamelijk uit hout en linnen. De zilveren vogel die de KLM nu inzette verbond de twee uithoeken van het koninkrijk die lang maanden uit elkaar hadden gelegen.

Modern was de manier waarop de media verslag deden van het avontuur: bij VOC'ers moest gewacht worden op publicatie van scheepsjournaals, nu zaten radio en kranten dankzij de moderne communicatiemiddelen bovenop het spannende feuilleton van de Uiver. Nederland kon best een oppepper gebruiken. De internationale spanning liep op. De regering hield vast aan een harde gulden en bezuinigde drastisch, waardoor de crisis bleef aanhouden.

Met twee belangrijke hoofdrolspelers liep het slecht af. Gezagvoerder Parmentier vervolgde zijn loopbaan als verkeersvlieger. In de meidagen van 1940 wist hij te vluchten naar Engeland, waarmee hij bewees onder uiterst lastige omstandigheden zijn werk te kunnen doen. Na de bevrijding maakte hij carrière binnen de KLM, waar hij in beeld was voor de opvolging van oprichter en directeur Plesman. Zo ver kwam het niet. Tijdens slecht weer raakte een toestel waarmee Parmentier in oktober 1948 in de buurt van een Schots vliegveld vloog een hoogspanningsleiding en stortte neer. Alle veertig inzittenden kwamen om het leven.

De Uiver zelf kwam nog eerder aan zijn einde. Twee maanden na zijn succes in de luchtrace vertrok het vliegtuig voor de tweede keer naar Batavia. Na een tussenstop in Caïro vond de gezagvoerder het weer te slecht om te vliegen. Plesman gaf vanuit Nederland het commando dat de vlucht verder moest en dreigde met ontslag. Onderweg werd het toestel waarschijnlijk getroffen door de bliksem en crashte in de woestijn van Irak. Van de zeven inzittenden overleefde niemand het ongeluk.

Motorgeluid
Het verhaal is wel blijven leven. Jan-Jaap Bats is voorzitter van de Uiver Fanclub en ruim vier decennia te jong om zelf herinneringen te hebben aan de luchtrace Londen-Melbourne. Zijn passie voor de Uiver begon met een boek dat hij als jongen kreeg. Toen het Nationaal Luchtvaart-Themapark Aviodrome in 1999 ter nagedachtenis aan de Uiver een DC-2 aanschafte was hij voorgoed verloren. "Nog steeds krijg ik een brok in mijn keel als ik het motorgeluid hoor. Bij de mensen uit de tijd zelf zijn die gevoelens nog sterker. De in 1999 aangeschafte DC-2 maakte na zijn komst naar Nederland een ronde langs Nederlandse vliegvelden. Daar heb ik heel wat tranen bij ouderen gezien."

Nog meer dan het stuk techniek is het de mythe die Bats aanspreekt. "Visionaire ondernemers als Plesman. Vliegeniers als Parmentier die zoals in Albury voor onmogelijk gehouden dingen deden, verlegden grenzen."

Bepalende momenten op weg naar eenheid
Met het ontstaan van het Koninkrijk der Nederlanden vormden de Nederlanders nog niet per se een eenheid. Op tal van momenten in de afgelopen twee eeuwen vielen ze te betrappen op gemeenschappelijke kenmerken of waren ze juist één in verscheidenheid. Wat bracht de natie bijeen? Wat dreef de natie uiteen? In de serie 'Twee eeuwen Nederland' loopt dagblad Trouw tot eind 2013 elke woensdag langs bepalende momenten in tweehonderd jaar geschiedenis van het Koninkrijk der Nederlanden. Een boek met alle artikelen verschijnt in het najaar van 2013.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden