1928 | Sport werd van het volk

Het koninkrijk en zijn Olympische Spelen

Een deel van de Nederlandse elite had het niet zo op de Olympische Spelen en de kosten die daarbij hoorden. Het volk werd steeds enthousiaster over sport. Het koninkrijk bestaat binnenkort tweehonderd jaar. Trouw staat wekelijks stil bij belangrijke momenten uit de nationale geschiedenis. Vandaag aflevering 33.

Nationaal waren ze toppers, kampioenen, recordhouders. Internationaal kwamen ze tekort, bleek tijdens de Olympische Spelen van 1928 in Amsterdam. Mien Duchateau, Jo Mallon en Aat van Noort vielen al af in de series van de 800 meter. Het loopnummer eiste ook toen al veel van atletes. Ook de Duitse, de Japanse en de Zweedse, die in de finale de medailles onderling verdeelden, voelden bij het uitkomen van de laatste bocht hun benen vollopen. Verzuring eiste haar tol. Ze knokten zich naar de finish, al wilde het lijf niet meer zo erg. Na de meet lieten ze pas echt zien wat de twee rondes van hen gevergd had. Een aantal deelneemsters verliet de sintelbaan om in het gras te gaan liggen. Anderen lieten met de nodige dramatische gebaren zien hoe teleurgesteld ze waren dat ze niet gewonnen hadden.

Vrouwonterend vonden velen het spektakel. De Telegraaf had het smalend over 'het grienende zwikje'. De verslaggever van de Nieuwe Rotterdamse Courant vroeg zich af of hier geen grenzen werden overschreden: "Dat vrouwen 's winters schaatsenrijden, met eleganten en forschen slag, dat zij zoo'n beetje tennissen met hupschen gebaartjes; dat zij glijden op een rijwiel, zachtkens zonder ernstig in te spannen...Wij kunnen het ons allemaal best voorstellen. Maar de sport die zooveel eischt, zoo groote inspanning, die is niet voor de vrouw. Daar zijn beide te goed voor, de vrouw en de sport."

Het International Olympisch Comité (IOC) vond bij nader inzien in elk geval de 800 meter voor dames toch niet zo'n goed idee. Het onderdeel werd geschrapt om pas in 1960 terug te keren op het programma.

De Spelen van 1928 waren de eerste met damesatletiek. Deelneemsters droegen meestal net wat langere broeken dan de heren en shirts met mouwtjes in plaats van hemden. Toch ageerden Nederlandse Tweede Kamerleden van de confessionele partijen vooraf al tegen het zinnenprikkelende karakter van de vrouwensport. Kleding en kapsels waren in hun ogen te kort. Het feminiene zou verloren gaan bij deze 'dames-kerels'.

Na toewijzing van de Olympische Spelen begin jaren twintig kwam de organisatie in 1925 nog een miljoen gulden tekort. Het kabinet-Ruijs de Beerenbrouck wilde niets weten van een loterij om het geld binnen te halen. Was er niet onder het kruis gedobbeld om het gewaad van Christus? Het kabinet was wel bereid tot een subsidie in vier jaarlijkse termijnen van 250.000 gulden.

De Kamerleden van de confessionele partijen, die de coalitie vormden, vonden dat geen goed idee. Ze verwezen naar de heidense oorsprong van de Olympische Spelen. Volgens de christelijke parlementariërs leidde de 'sportmanie' tot te veel aandacht voor het lichaam. "De ordonnantiën Gods voor het leven moeten plaats maken voor spel en gemakzucht, waardoor een volk in innerlijke geesteskracht achteruit gaat." Ook de Communistische Partij Holland zag niets in geld voor wat zij een manifestatie van kapitalisme, nationalisme en imperialisme vond.

Liberalen vonden de Spelen een niet te missen kans: Nederland kon internationaal een visitekaartje afgeven. Zo dachten de sociaaldemocraten er ook over. Bovendien zorgde het evenement er net als in de Oudheid voor dat oorlogen en oorlogsretoriek plaatsmaakten voor vrede en verbroedering. De sportgekte ging af en toe erg ver. "Dat schaadt ons als arbeidersbeweging ook", constateerde de SDAP'er Jan Schaper. "Er zijn veel jongelui, die hun tijd veel beter konden besteden in dienst van de strijd des volks tegen het kapitalisme, maar die veel liever naar het sportveld gaan." Daar stond tegenover: "De sport staalt het lichaam, scherpt den geest en leidt tot soberheid en matigheid."

Middeleeuwse standpunten
Liberalen en sociaaldemocraten verweten de confessionelen middeleeuwse standpunten. Volgens hen rook het in de Kamer weer een beetje naar 'de brandstapels en de heksenprocessen'. De tegenstanders waren niet te vermurwen. Het voorstel voor een miljoen gulden subsidie haalde het niet. De publieke opinie pikte het niet. Het Nederlandse volk redde de Olympische Spelen door ruimhartig te geven. De organisatie ontving in plaats van een miljoen zelfs anderhalf miljoen gulden.

Volgens een niet te controleren verhaal zou de architect van het Olympisch Stadion, Jan Wils, de zedenprekers in Den Haag ook nog een lesje hebben willen leren door het ontwerp van een toren waarop een vuur kon branden. De olympische vlam, de eerste in de geschiedenis en zonder de latere ceremonie ontstoken, had wel wat van de vuren waarmee heidenen de boze geesten verjoegen.

Bij de opening van de Olympische Spelen schitterde koningin Wilhelmina door afwezigheid. Prins Hendrik mocht deze klus opknappen. De vorstin was zelfs door 'een verzameling van achtenswaardige, bejaarde baronnen en graven, markiezen en jonkheren' niet op andere gedachten te brengen. Ze vond het een affront dat niemand met haar vooraf had overlegd over de datum van de ceremonie. Nu paste ze er voor om terug te komen van haar vakantie in Noorwegen. Als goedmakertje vertoonde ze zich later wel bij het concours hippique en de slotceremonie. Met tegenzin. "Wat was die Olympiade toch een tijdverlies", zou ze later zeggen.

Veel van haar onderdanen vierden het festijn wel uitbundig. Sport was lang een elitezaak geweest, maar werd nu van het volk. Wie er niet bij kon zijn, vernam via kranten, radio en bioscoopjournaals van de prestaties. Nederland won zes keer goud, onder meer via bokser Bep van Klaveren en zwemster Marie Braun.

Midden jaren tachtig van de twintigste eeuw deed Amsterdam onder leiding van burgemeester Ed van Thijn een nieuwe poging om het sportfestijn naar Nederland te halen. De hoofdstad propageerde 'compacte Spelen'. Tegenstanders organiseerden zich onder leiding van activiste en PSP-politica Saar Boerlage. Ze stuurden de leden van het IOC onder meer zakjes met wiet toe. Bij de stemming over de plek voor de Spelen van 1992 was Amsterdam kansloos. Winnaar werd Barcelona, waarschijnlijk niet toevallig de geboorteplaats van IOC-voorzitter Juan Antonio Samaranch.

Te veel risico
In de afgelopen jaren werd druk gestudeerd op de mogelijkheden voor de organisatie van de Spelen in Amsterdam in 2028, precies een eeuw na de eerste. Die verkenningen kostten al een kleine tweehonderd miljoen euro. Tot de enthousiastelingen behoorde (toen nog) kroonprins Willem Alexander. Tijdens de editie van 2012 in Londen zei hij: "De Olympische Spelen kunnen als katalysator werken om een langetermijnvisie voor Nederland op te bouwen: wat willen we met onze infrastructuur, onze woningen, onze sport? De Olympische Spelen zijn een ideaal punt aan de horizon bij het ontwikkelen van een nieuw Nederland waar we tientallen jaren profijt van zullen hebben." Maanden later bleken de betrokkenen bij de vorming van een VVD-PvdA-kabinet daar anders over te denken. Te veel risico en avontuur in tijden van economische crisis. Het regeerakkoord van Rutte-II: "We onderschrijven de ambitie om de Nederlandse sport op olympisch niveau te brengen, zonder de Olympische Spelen naar Nederland te willen halen."

Bepalende momenten op weg naar eenheid
Met het ontstaan van het Koninkrijk der Nederlanden vormden de Nederlanders nog niet per se een eenheid. Op tal van momenten in de afgelopen twee eeuwen vielen ze te betrappen op gemeenschappelijke kenmerken of waren ze juist één in verscheidenheid. Wat bracht de natie bijeen? Wat dreef de natie uiteen? In de serie 'Twee eeuwen Nederland' loopt dagblad Trouw tot eind 2013 elke woensdag langs bepalende momenten in tweehonderd jaar geschiedenis van het Koninkrijk der Nederlanden. Een boek met alle artikelen verschijnt in het najaar van 2013.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden