11 september / Het is hier een beetje Koude Oorlog

In crises nestelt de vijand zich in ons denken. Tijdens de Koude Oorlog waren het de communisten, nu zijn het de moslims, de 'vijfde colonne'. We proberen met talloze dialogen de vrede te bewaren, maar ook verguizen we de vijand 'in de geest van Fortuyn'. Is een nieuwe Koude Oorlog aangebroken?

Wijlen Pim Fortuyn wist precies wie de vijand was. Die maakte zich onderhuids klaar om Nederland te overmeesteren. Als ze ,,krachtig genoeg zijn, zullen ze zich manifesteren; dan hebben we de poppen aan het dansen''.

Dat vermoeden moet de Amerikaanse senator Joe McCarthy in de jaren vijftig ook hebben gehad. Hij haatte alles wat maar leek op communisme. Fortuyn blies het begrip 'Koude Oorlog' nieuw leven in, met de moslim in de plaats van de communist.

,,De angst voor de moslims is goed te vergelijken met de angst voor de communisten'', zegt Martin van Bruinessen, hoogleraar in de vergelijkende studie van moderne islamitische samenlevingen aan de Universiteit Utrecht. Anderen wijzen op een belangrijk verschil: de communistische sympathisanten met de Sovjet-Unie waren duidelijk zichtbaar, terwijl de islamitische aanhangers van Bin Laden veel moeilijker te herkennen zijn.

Van Bruinessen: ,,Koude Oorlog betekent dat er een niet-militaire strijd wordt gevoerd op ideologisch gebied, dat de stemming wordt gemobiliseerd, en een vijandbeeld duidelijk is. Deze vijand zou ons moreel, economisch en militair willen vernietigen. Dat verwachtten we ook van de communisten. Zij hadden waarden waarvan we dachten dat die niet verenigbaar waren met onze democratie en individualisering.'' Dat er in Afghanistan een warme oorlog is gevoerd, wil volgens Bruinessen nog niet zeggen dat er geen sprake van een Koude Oorlog is geweest. ,,Die dreigt altijd een warme oorlog te worden.''

Ronald Havenaar, docent geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, is gespecialiseerd in de Koude Oorlog, maar hij gelooft niet dat er op dit moment een nieuwe is aangebroken. ,,Er is nu een Hete Oorlog. Typerend was dat er twee grootmachten tegenover elkaar stonden zonder een directe confrontatie. Dat is nu wel het geval, gezien de terroristische aanslagen, en Amerika die er in Afghanistan flink tegenaan is gegaan. Ook ideologisch klopt die term niet. Fortuyn sprak over een strijd tegen de islam, maar dat is het niet. Het is een strijd tegen een bepaalde stroming binnen de islam, het fundamentalisme.''

De communist is als tegenstander niet met de fundamentalist te vergelijken, vindt hij. ,,De vijand is nu totaal verschillend van die uit de Koude Oorlog. Toen was er een nucleair conflict, maar veel mensen geloofden dat de Sovjets ook niet zo gek waren, dat het rationele types waren met wie je kon omgaan.'' Hoe anders zijn de desperado's die niet aan hun eigen leven hangen, zegt Havenaar. Daarbij komt dat we enkele decennia geleden wisten wie onze vijand was, ook al waren ze onder ons. ,,Frankrijk en Italië hadden sterke communistische partijen, maar ze waren tenminste zichtbaar.''

Dick Mulder, islamoloog, in de jaren tachtig voorzitter van de Raad van Kerken en docent aan de Islamitische Universiteit van Europa, denkt dat er nog geen Koude Oorlog is aangebroken, maar dat het wel mogelijk is. En dat komt grotendeels door het Westen dat zo generaliserend spreekt over de islam. Bush' strijd tegen de 'as van het kwaad' en de dreigende aanval op een islamitisch land als Irak zouden de tegenstellingen alleen maar aanscherpen. ,,Dat zou kunnen resulteren in een echte Koude Oorlog, ondanks de dialogen die we nu nog in Nederland voeren.''

Mulder gelooft nog wel in de dialoog. Met de communisten van weleer was dat een stuk lastiger. ,,Gesprekken met communisten zijn er geweest, maar die waren veel en veel moeilijker dan nu met moslims. Communisten stonden volledig afwijzend tegenover alle religies. Moslims hebben nog respect voor joden en christenen, de 'bezitters van heilige boeken'.''

Imams die in Europa aanzetten tot haat en geweld vormen wel degelijk een probleem, zegt Ian Buruma, schrijver en columnist voor The Guardian. ,,Dat moet Europa wel onderkennen. Aan de andere kant zou het volkomen ongerechtvaardigd zijn om nu bang te worden voor de hele islamitische bevolking. Zoals ook steeds benadrukt is door Westerse politici, is de oorlog tegen het terrorisme geen oorlog tegen de islam. Dat veel moslims dit toch denken, is te danken aan fundamentalistische propaganda.''

Buruma vindt de huidige situatie onvergelijkbaar met de Koude Oorlog. De communisten bevonden zich grotendeels áchter het IJzeren Gordijn en waren dus geografisch aan te wijzen. ,,Nu zitten landen als Saoedi-Arabië en Pakistan in 'ons kamp', terwijl zij waarschijnlijk nog actiever zijn in het steunen van terrorisme dan een 'schurkenstaat' als Irak. Deze oorlog richt zich, anders dan tijdens de wapenwedloop tussen Oost en West, niet tegen een staat of een groep van staten. Al Kaida is een ondergrondse, revolutionaire beweging die er in de eerste plaats op uit is om de macht in het Midden-Oosten in handen te krijgen.''

Buruma: ,,Dat het islamisme een bedreiging vormt voor het Westen is duidelijk. Er is een natuurlijke tegenstelling tussen systemen die ruimte laten aan individuele vrijheid en systemen die de individuele vrijheid onderdrukken. Maar ook dan kun je met elkaar leven zonder elkaar uit te moorden, zoals gebeurde tijdens de Koude Oorlog. Als de een accepteert dat het nu eenmaal zo is dat veel mensen onderdrukt worden, en de ander accepteert dat veel mensen in de wereld nu eenmaal individuele vrijheid genieten, kunnen beide systemen in ieder geval tijdelijk naast elkaar bestaan. Maar als jouw existentie wordt bedreigd door een systeem dat zijn eigen mensen onderdrukt, dan moet je ingrijpen. Zoals de Tweede Wereldoorlog heeft laten zien, kom je dan in een situatie terecht waarin praten niet voldoende is om de vrede te bewaren.''

De Europeanen steken hun kop in het zand als ze denken dat ze veilig buiten schot kunnen blijven en de Verenigde Staten het enige doelwit zijn, concludeert Buruma.

Deze houding is typisch Europees, meent Ronald Havenaar. ,,In West-Europa was het not done om Reagan een goede president te vinden. Dat zie je ook met Bush gebeuren. Hij wordt gezien als een ongemanierde cowboy die er op los wil slaan. Dat heeft met het strategisch perspectief te maken: hoe je tegen de wereld aankijkt. Europa gelooft in diplomatie, in samenwerking en gesprek. De VS -alleen al omdat deze machtig zijn- kiezen voor militair geweld als dat nodig is. Dat verschil bestond al in de jaren zeventig. De VS wilden af van de strategie van 'vreedzame coëxistentie' met de Sovjet-Unie, maar Europa hield eraan vast.''

Toch verandert onze houding tegenover de VS, constateert Havenaar. ,,We krijgen steeds meer begrip voor de positie van de Amerikanen. Eigenlijk kiezen we eieren voor ons geld, we hebben Amerika nodig, zie Bosnië en Kosovo. De aanvallen lijken misschien in de eerste plaats gericht op Amerika, maar waarom zou het niet Londen of Parijs zijn in plaats van New York? Dat speelt in ons achterhoofd. We moeten kiezen. De mening van veel Europeanen verandert, ook door het Amerikaans propaganda-offensief. Er zijn biologische- en kernwapens. Dat beweert niet alleen Amerika. Maar dan speelt hier weer het verschil in benadering. Amerikanen denken bij 11 september: als de wapens worden doorgespeeld aan terroristische groeperingen, dan hangen wij. In Europa denken we dat het wel overdrijft.''

,,Men weet nog niet of er een gemeenschappelijke vijand is'', zegt J. L. Heldring, kenner van het Nederlandse buitenlandse beleid en al sinds 1945 werkzaam bij NRC Handelsblad. ,,Er is een sluimerende angst voor een tegenstander die onder elke stoel of tafel kan loeren, maar we zijn zeer geneigd om dit onheilspellende gevoel te onderdrukken. Helemaal objectief gezien is er geen reden om aan te nemen dat wij geen doelwit zijn. Maar zolang er geen bom is gevallen op de Rijnmond-installaties is het een geruststellende gedachte dat dit vast niet gebeuren zal. Het is hetzelfde mechanisme dat wij hadden tot aan 10 mei 1940. Men klampt zich vast aan hoop. Natuurlijk hielden wij er rekening mee dat wij binnengevallen konden worden, maar de goegemeente geloofde dat het geweld aan ons voorbij zou gaan.''

Reagan heeft met zijn strijd tegen het 'Rijk van het Kwaad' volgens Heldring enorm bijgedragen aan het beeindigen van de Koude Oorlog. Zal Bush -die zich van eenzelfde soort retoriek bedient- ook succesvoller zijn in zijn strijd dan de sceptische Europeanen denken? ,,Het laatste woord over Reagan is nog niet geschreven. Op het moment dat al zijn adviseurs tegen besprekingen met Gorbatsjov waren, besloot hij om met de Sovjet-leider te gaan praten. Maar een hervormer à la Gorbatsjov zal zich, naar mijn idee, in de islamitische wereld ook niet snel aandienen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden