Ontwerp voor het nieuwe vliegveld in de baai van Manila. Het grote concern San Miguel Corporation gaat het bouwen.

ReportageFilippijnen

100 miljoen passagiers landen straks in de waddenzee bij Manila, maar niet iedereen is daar blij mee

Ontwerp voor het nieuwe vliegveld in de baai van Manila. Het grote concern San Miguel Corporation gaat het bouwen.Beeld San Miguel Corporation

Nederland helpt de Filippijnen met de duurzame ontwikkeling van de baai van Manila. Toch moeten vissers plotseling plaats maken voor een gigantisch vliegveld in zee.

Het is alsof je onder het wadlopen te zien krijgt waar het tweede Schiphol komt. De Filippijnse visser Michael Elod gaat voor in het schemerige mangrovebos, op slippers door het slib, en langzaam komt het licht dichterbij. Dat licht is de enorme baai van Manila. Zo op de grens van bomen en water is niet te bevatten dat hier straks vliegtuigen landen. Met daarin jaarlijks 100 miljoen passagiers. 

De geplande ‘aerotropolis’, een vliegveldstad, krijgt vier landingsbanen, een zeehaven en industriële en residentiële zones. Over vijf jaar moet het vliegveld klaar zijn. De investering van 14 miljard dollar van het zakenconcern San Miguel Corporation past in het beleid van de Filippijnse president Rodrigo Duterte. Die noemt dit de eeuw van de infrastructuur.

Bouwtekeningen zijn nog niet vrijgegeven. San Miguel heeft alleen creatieve schetsen gepubliceerd en een tekst over de ommezwaai die het internationale vliegveld voor de Filippijnen zal betekenen. Een ‘gamechanger’ zal het zijn, volgens topman Ramon Ang van San Miguel. Het oude internationale vliegveld van Manila is over zijn capaciteit heen. Straks kunnen de miljoenen Filippino’s die in het buitenland werken trots thuiskomen, zegt Ang. En hij belooft veel nieuwe banen in de regio.

De Filippijnse visser Michael Elod (33) bij de aanlegsteiger van het vissersdorp van Taliptip. Over vijf jaar landen hier 100 miljoen passagiers per jaar op het nieuwe internationale vliegveld van de Filippijnen.Beeld Hans Nauta

In oktober gaf de Filippijnse overheid groen licht, zonder de wettelijk verplichte milieu­-effectrapportage. Deze maand begint de aanleg al. De vissers van Taliptip en hun gezinnen moeten vertrekken. 

Elod keert terug naar de huizen op palen, de versgevangen krab staat er op het open vuur. Zijn vrouw Celina (35) verwacht haar tweede kind. Het echtpaar vertelt zich grote zorgen te maken, want de ontwikkeling van de baai tot een economisch centrum brengt hun levensvoorziening in gevaar.

Dagelijks gaat Elod vier uur de baai op. “Ik vang krab, inktvis, tilapia en lapu-lapu. Een opkoper betaalt er 1300 pesos voor”, zegt hij, 24 euro. Waar hij straks woont en werkt? Geen idee. “Ik ben bang dat ik dan niet genoeg verdien om mijn zoon naar school te laten gaan”, zegt Elod. De zesjarige Emann gaat nu met de boot naar school, wat elke dag zo’n veertig minuten varen is.

Beeld Trouw

Vanaf de vismarkt van de plaats Obando is het een flinke tocht naar Taliptip. Het wiebelende motorbootje duikt steeds nauwere vaargeulen in: Giethoorn in het groot. Bewoonde huizen op palen klampen zich aan elkaar vast. Achter dijkjes liggen ondiepe commerciële visvijvers. De grens tussen zee en kust is onduidelijk. Allerlei verlaten ruïnes steken boven het water uit. De zee rukt op.

 ‘De Slag om Manila Bay’

Taliptip is een geïmproviseerde verzameling bouwwerken. Maar de kerk, het basketbalveld, de hangmatten en de knikkerende kinderen maken er een dorp van. Er ligt veel rommel en die spoelt ook aan vanuit Manila-baai. De grote schoonmaakactie van president Duterte, ‘de Slag om Manila Bay’, helpt nog niet. De rivieren vullen de baai met vuiligheid.

Ook een universiteitsklas uit Manila is aan land gegaan. De studenten zijn gespecialiseerd in het verhuizen van gemeenschappen die onder druk staan. Ze hebben rijst en kruiden meegenomen, voor bij de krab van Michael Elod, en vragenlijsten voor hun onderzoek.

Gedwongen verhuizingen hebben drie oorzaken, zegt docent Victor Obedicen. “Gemeenschappen moeten vertrekken door een conflict, een natuurramp of de aanleg van infrastructuur.” Voor de familie Elod gelden alle drie redenen. Naast de overstromingen en de bouw van het vliegveld zijn ze in conflict met de moeilijkste tegenstander die je hier kunt treffen: de overheid en de zakenwereld.

Aan de studenten vertelt de tante van Michael Elod dat ze worden geïntimideerd en dat de politie de vissers hardhandig wegstuurt als ze verhaal halen bij de gemeente. Toch blijven ze demonstreren.

De Filippijnse visser Michael Elod (33) met zijn vrouw Celine (35) en hun zoon Emann (6).Beeld Hans Nauta

Wie opkomt voor de natuur, vissers of dorpelingen leidt een gevaarlijk leven in de Filippijnen. Nergens anders worden zoveel milieubeschermers vermoord, meldt mensenrechtenorganisatie Global Witness. Vorig jaar waren dat er minstens dertig.

Milieu-activist Leon Dulce volgt de ontwikkelingen rond Manila Bay nauwlettend en is meermalen in Nederland geweest voor overleg met Nederlandse ambtenaren, waterwetenschappers en ngo’s.

Ook zijn organisatie Kalikasan ligt onder vuur, vertelt hij op kantoor in Quezon City. “De politie houdt ons in de gaten. Kalikasan wordt ervan beschuldigd rebellen te werven voor de communistische beweging”, zegt Dulce. In werkelijkheid komen ze op voor het milieu, de inheemse bevolking en kwetsbare groepen zoals vissers. In de Filippijnen, waar de strijd van de communistische beweging aanhoudt, worden critici wel vaker weggezet als communist. Als rood. Wie dat label krijgt, loopt onmiddellijk gevaar.

Dulce en collega’s bewaken het kantoor de klok rond. Zij zijn bang voor een huiszoeking, zegt hij, omdat het niet ongewoon is dat de politie bewijs plant. Dat gebeurt ook in Duterte’s drugsoorlog.

Grote gevolgen voor zwakkere bewoners in de regio

Terwijl buiten een storm op gang komt, projecteert een beamer kaartjes van Manila Bay in het kantoor vol boeken en mappen. Dulce en collega’s hebben onderzoek gedaan naar mensenrechtenschendingen rond de baai. Het inpolderen van stukken land en de aanleg van infrastructuur heeft grote gevolgen voor zwakkere bewoners in de regio, vertellen ze. Hun recht op inspraak wordt genegeerd, blijkt uit onderzoek van Kalikasan en Both Ends, een Nederlandse organisatie voor ontwikkelingssamenwerking. Vooral vrouwen zijn kwetsbaar.

Kalikasan is ook kritisch op de rol van de Nederlandse overheid, die bij de ontwikkeling van Manila Bay samenwerkt met de Filippijnen. Begin vorig jaar sloten beide overheden hiervoor een memorandum of understanding. Nederland draagt bij aan een overkoepelende visie op de baai, een masterplan, dat het Filippijnse ministerie voor planning houvast moet geven. Om de baai wonen nu al 35 miljoen mensen en de problemen – overstromingen, illegale bebouwing, vervuiling, vastgelopen wegen – zijn op complexe wijze met elkaar verknoopt. Voor het Nederlandse kennisinstituut Deltares uit Delft, dat het masterplan-project leidt, is duurzaamheid een kernbegrip. 

De grotere plaats Hagonoy in de delta van Manila Bay. Rijstvelden hebben plaatsgemaakt voor ondergelopen land. De bewoners zijn vissers geworden. Het land zakt en Hagonoy heeft veel last van overstromingen. Nederlandse ingenieurs van Deltares proberen mee te denken over een oplossing.Beeld Hans Nauta

Maar volgens Kalikasan misbruikt de Filippijnse overheid dat Nederlandse masterplan om te maskeren dat de overheid doet wat die wil. Geld gaat altijd voor. Dat het vliegveld nu uit de lucht komt vallen, middenin de mangrovebossen, bij visgronden en vogelgebieden, is hiervan een bevestiging, vindt Kalikasan.

Ook voor JanJaap Brinkman van Deltares, die leiding geeft aan het masterplan-project, kwam de toestemming voor het vliegveld als een verrassing. Dat het was goedgekeurd, hoorde hij opeens in een vergadering met het ministerie. Waar het precies komt, kon niemand nog vertellen. 

Brinkman (60) is in de auto onderweg naar de stad Hagonoy, een krappe dertig kilometer vanaf Taliptip. In de omgeving van Hagonoy hebben 130.000 mensen continu met wateroverlast te kampen. In de hele baai is ontstellend veel werk te doen, zegt Brinkman. Miljoenen mensen hebben baat bij het masterplan omdat hun huizen nu regelmatig onder water staan. “Als je naar historische beelden kijkt, zie je dat er duizenden hectares grond in Manila Bay zijn verdwenen. Het land zinkt.”

De grond zakt vijf tot vijftien centimeter per jaar

Iedereen geeft de stijgende zeespiegel de schuld. “Maar de werkelijke oorzaak is dat er zoveel grondwater wordt opgepompt, om te drinken en voor de landbouw. De grond zakt hierdoor vijf tot vijftien centimeter per jaar. Het land komt lager te liggen dan de zee en het water kan niet weg.” Aan de werkelijke oplossing, een alternatieve watervoorziening, werken de Filippijnen nog niet.

Rijdend over wegen die om de paar jaar worden opgehoogd, wijst Brinkman op de laaggelegen woningen. Vaak is de begane grond al opgegeven. Op een dag als vandaag bezoekt Brinkman burgemeesters en hoge ambtenaren in de regio. Hij vertelt ze over de plannen voor een natuurlijke waterkering en blijft opgewekt, als hij ondertussen minder aantrekkelijke gerechten moet proeven. Vandaag staat er vis met gefermenteerde rijst op het menu. “Een erg sterke smaak”, antwoordt hij diplomatiek op de vraag of het smaakt.

Polderen is de Filippijnen vreemd, zegt Brinkman. Viceburgemeester Angel Cruz van Hagonoy knikt. Hij kent het begrip, doordat hij een technische opleiding in Amsterdam heeft gevolgd. Samen nemen ze een kijkje bij inwoners van Hagonoy die in paalwoningen wonen, door water omgeven. “Hun vaders waren rijstboeren en soms hangt het landbouwgereedschap nog in de schuur. Rijst planten is niet meer te doen. Negentig procent van het land is verloren gegaan”, zegt Angel Cruz.

Brinkman zegt dat het te laat is om een dijk te bouwen die Hagonoy beschermt. “De grond is te ver weggezakt. Als je het zou doen, verdwijnen alle mangroves, de natuurgebieden, de wadden. Die willen we juist versterken.”

JanJaap Brinkman van Deltares en viceburgemeester Angel Cruz van Hagonoy markeren met hun handen hoe hoog het water kan komen in Hagonoy. Ze staan naast de Pampanga-rivier.Beeld Hans Nauta

Dichter bij de baai wordt menselijke bewoning van het waterland opgegeven. Tussen de baai en Hagonoy moet natuurlijke kustbescherming komen, stelt het masterplan voor. Mangroven, die zich stevig vastgrijpen in waterrijk gebied, zijn daarbij belangrijk. De bossen kunnen miljoenen mensen beter beschermen. 

“Een tyfoon die onder de goede hoek de baai inkomt, zorgt voor een golf van twee tot drie meter. Dit hele gebied is dan overstroomd”, zegt Brinkman. Angel Cruz heeft het in 2011 meegemaakt, hij was toen burgemeester. Het water sloot Hagonoy twee weken af van de buitenwereld en het duurde vijf maanden voor al het water was verdwenen. Een mangrovebos kan die verhoogde waterstand flink dempen.

Mangroves horen bij Manila, de stad is er in een lokale taal naar vernoemd. Maar van honderdduizend hectare mangrovebossen is nog maar tweeduizend hectare over. Die bossen zijn ook belangrijk als kraamkamers voor vissen, zegt Brinkman.

Bij de monding van de Pampanga-rivier is te zien dat de baai op een migratieroute voor vogels ligt: ze trekken van Siberië naar Australië en terug. Voor die vogels is ruimte gemaakt in het masterplan, ook in de omgeving van Taliptip. Dat was althans de opzet tot oktober. Nu gooit dat vliegveld die plannen in de war. Piloten houden niet van vogels naast een vliegveld: ze kunnen in de motoren belanden.

Het zinkende land

Brinkman noemt het besluit over de komst van het vliegveld een complete verrassing. “De regels zijn keurig netjes hier. Het moet allemaal in het openbaar en volgens vergunningen. En ondertussen schuift dat vliegveld ertussendoor. Het komt ook nog op een kwetsbare locatie. Nu het vliegveld een voldongen feit is, moeten we er het beste van maken.”

Van San Miguel begrijpt hij dat ze geen rekening hebben gehouden met het zinkende land. Om te voorkomen dat het vliegveld over dertig jaar wegspoelt, zullen kostbare investeringen moeten worden gedaan: ophoging van het land, waterpompen, steeds hogere dijkjes. Het wordt een peperduur project, voorziet Brinkman.

San Miguel schreef laatst in een officieel document dat het zich alleen aan de milieu-wetgeving houdt, als het bedrijf anders schade oploopt. Het belang van het concern lijkt dus voorop te staan.

Brinkman hoopt dat San Miguel Corporation geld in een fonds wil steken ter compensatie van de milieuschade die het vliegveld veroorzaakt. Hij ziet een fonds voor zich waarmee kwetsbare mensen kunnen verhuizen en gaat daarover in gesprek met het concern.

Aan de weg langs de Pampanga-rivier worden ook nu nog illegale huisjes van bamboe gebouwd. Er staan namen op het asfalt gekalkt: bezet voor de familie De la Cruz. Brinkman: “Dit is niet de veiligste plek om te wonen. Veel mensen die ik spreek zijn het zat om iedere dag of maand onder water te staan. Als ze wat geld hadden, zouden ze wel verhuizen.”

Dat geldt ook voor de vissers van Taliptip. Tegen vooruitgang zijn ze niet, herhalen ze meermalen. Zo makkelijk is het leven niet aan de rand van de zee. “Elke dag krab eten is ook niet alles”, zegt Celina, de vrouw van visser Michael Elod. Maar ze willen dan wel een nieuwe gemeenschap terugkrijgen voor het dorp dat ze moeten opgeven. Die kans lijkt klein. Daarom blijven ze demonsteren, ondanks de risico’s.

Lees ook:

Nog altijd zijn de gestolen miljarden van de Filippijnse dictator Marcos zoek

33 jaar na de afzetting van dictator Marcos proberen de Filippijnen met veel moeite zijn fortuin terug te halen. De huidige president heeft Marcos alvast als held begraven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden