100 jaar schoolarts

100 jaar schoolarts. Van verlegen kinderen zonder gebitten, tot faalangstige prinsjes.

Toen Josette Bijlsma (54) een kwarteeuw geleden begon als schoolarts, zag zij regelmatig kinderen zonder gebitten binnenkomen. ,,Het tandbederf was enorm. Ouders hadden zelf vaak hun tanden laten trekken toen ze achttien jaar oud waren; dat vond men toen normaal.''

De schoolarts functioneerde als een soort opvoeder. Hij leerde tandenpoetsen, regelde schoolmelk en keek naar nagels, oren en ogen. ,,Oren en ogen doen we nog steeds. Maar toen testen we kinderen ook allemaal op bloedarmoede en een mogelijke infectie aan de urineweg.''

De schoolarts werd honderd jaar geleden -tegelijk met de algemene leerplicht- in het leven geroepen om de kinderen beschermen tegen de school, vertelt Bijlsma, die naast schoolarts ook bestuurslid is van de Vereniging artsen in de jeugdgezondheidszorg. ,,Leerlingen zaten in een slecht geventileerd en vies lokaal bij elkaar. De kinderen kregen daardoor veel infectieziekten.''

In het begin ging het nog om basale onderzoeken en was het al heel wat als de schoolarts gedaan kreeg dat de leraar een raam openzette en de leerlingen hun handen wasten na toiletbezoek. Na de oorlog werd de schoolarts professioneler, met adviezen tegen ondervoeding en de onderzoeken naar oren en ogen. ,,Daarna kwam de nadruk op preventie en registratie, maar ook op de bestrijding van de effecten van armoede'', zegt Bijlsma.

Voor kinderen uit arme gezinnen regelde de schoolarts bezoeken aan de 'vakantiekolonies' op het platteland of aan zee, waar de leerlingen frisse lucht konden opsnuiven.

De schoolarts valt onder de gemeente en zit vaak bij de afdeling jeugdgezondheidszorg van de GG en GD. Er is veel verbeterd, zegt Bijlsma. ,,Kinderen met verrotte gebitten zie je nauwelijks meer.'' Er is een stevige basis gelegd voor de gezondheid van kinderen, en veel ouders letten er beter op. Bijlsma signaleert een sterke verandering van haar doorsneepatiënt. ,,Toen ik begon waren het nog bijna allemaal verlegen en gehoorzame kinderen. Dat is nu anders. Er zijn veel prinsjes en prinsesjes in Nederland. Kinderen zijn zeer gewenst. De juf krijgt op de eerste schooldag een kind dat tegen haar zegt: 'Doe mijn schoenen aan'. Wij bespreken met de leerkrachten, maar ook met de ouders dan de vraag hoe zelfstandig zo'n kleuter moet zijn.''

Vroeger werd kinderen meer geleerd rekening met elkaar te houden, zegt de schoolarts. ,,Nu hangen ze hun jas niet op hun haak, maar gooien ze hem op de grond en banjeren er vervolgens overheen. Dat gedrag moet je ook bespreken met een leerkracht.''

Over het algemeen zijn de prinsjes en prinsesjes beduidend gezonder dan hun leeftijdsgenoten van vroeger. Is de schoolarts ten tijde van het eeuwfeest dan helemaal overbodig geworden? Bijlsma vindt van niet. ,,De problemen van deze tijd: het toenemende overgewicht en psycho-sociale problemen.'' De druk op de 'verwende' jeugd is groot. Sinds tien jaar gebruiken de schoolartsen vragenlijsten om te achterhalen waar deproblemen zitten. ,,Veel kinderen hebben stress, concentratieproblemen, faalangst of een andere vorm van angst.'' Oorzaken: allerlei 'clubjes' waar men moet presteren, de steeds belangrijker Cito-toets aan het eind van school. Bijlsma: ,,Voor sommige kinderen ligt de lat gewoon te hoog.''

Deze kinderen worden aangemeld door de school met buikpijn, vaak gecombineerd met een hoog verzuim. De huisarts kan geen medische oorzaak vinden, en dan komt de schoolarts erbij.

Een minstens even groot probleem is overgewicht. Veel jongens en meisjes krijgen al op vroege leeftijd van hun ouders allerlei calorierijke drankjes of snoep. Bijlsma: ,,Vroeger kwamen ze op school met een appel of helemaal niets. Kinderen hoeven ook niks te eten tussen negen en twaalf uur. Maar nu geven ouders ze al op jonge leeftijd pakjes met zoete drinkyoghurt en koeken mee. Ik krijg moeders op het spreekuur die weinig geld hebben en toch zeggen dat ze die spullen moeten kopen, omdat hun kind anders gepest wordt. Daar kun je als school iets aan doen door bijvoorbeeld te stellen dat alleen fruit mag.''

Het probleem zet zich op de middelbare school voort met meisjes die veelvuldig ongezond lijnen. Bijlsma en haar collega's proberen met het 'project schoolkantine' invloed uit te oefenen. ,,Het is belangrijk dat kinderen meer fruit eten. Hetzelfde geldt voor brood. Dat is ingewikkeld, want de school moet het ermee eens zijn. En de kinderen willen nu eenmaal snacks.''

Registratie is een belangrijk instrument voor de schoolarts, zegt Bijlsma. ,,Daardoor kunnen gemeenten heel gericht bij ons voorlichtingsprojecten inkopen. Als je ziet dat in bepaalde wijken veel leerlingen van de middelbare school te veel alcohol drinken, moet je in die wijken in groep acht van de basissschool de kinderen gaan voorlichten. Je moet de problemen voor zijn.''

Zo koopt de gemeente Amsterdam een schoolverzuimproject, waarin de schoolartsen extra aandacht besteden aan leerlingen die vaak ziek zijn. Bijlsma: ,,We gaan eigenlijk weer terug naar de opvoedende schoolarts van vroeger. De opvoedkundige trend is toch dat we weer meer gaan voorschrijven. In kleine gemeenschappen heeft de school al lang een opvoedende rol. Dorpsscholen durven nog wel te zeggen: Na negen uur 's avonds mogen kinderen niet meer buitenspelen. Want dan zitten ze de volgende ochtend te slapen in de schoolbanken.''

Tel. AJN: 0252-421074

www.ajn.artsennet.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden