Column

100 jaar democratie: identiteitspolitiek van een benepen soort regeert

Beeld Trouw

In de Haagse duinen liggen twee fietspaden, die zijn vernoemd naar twee belangrijke founding fathers van onze democratie, Pieter Paulus en Cort van der Linden. 

De fietspaden lopen in elkaar over, wat historisch niet helemaal verantwoord is, want tussen de democratie van Paulus (1796-1801) en de democratie van Van der Linden (1917-heden) ligt meer dan een eeuw.

De eerste democratie ten tijde van de Bataafse Republiek is een beetje weggemoffeld in de geschiedenis, net als het graf van Pieter Paulus. Deze ontwerper van de eerste moderne grondwet van ons land rust op de kleine begraafplaats Ter Navolging in Scheveningen, maar zijn graf is niet meer te vinden.

Van Cort van der Linden en diens kabinet was er een imposant schilderij, dat hing in de rooksalon achter de oude vergaderzaal van de Tweede Kamer. Maar bij de verbouwing begin jaren negentig is het op raadselachtige wijze verdwenen. Vermoedelijk is het doek uit de lijst gehaald, opgerold, in een hoek gezet en per abuis in een vuilcontainer beland.

Het lot 

Kennelijk is vergetelheid het lot van de grote figuren in de ontwikkeling van onze democratie. Van het Kamerlid Wolter van Hoëvell, de grote voorvechter van de afschaffing van de slavernij in de West in 1863, is zelfs de naam niet meer bekend, ook niet als de founding father van de interruptie in het Kamerdebat - dat gebeurde spontaan, anders dan de beëindiging van de slavernij waarover decennia is gebakkeleid, vooral over de compensatie van de slavenhouders.

In het perspectief van 'Holland op z'n smalst' past het dat de Tweede Kamer niet wil meedoen aan de viering van de invoering van het algemeen mannenkiesrecht in 1917. De reden die Kamervoorzitter Arib opgaf: als er iets te vieren valt, moet dat in 2019 gebeuren, honderd jaar na de invoering van het actief vrouwenkiesrecht. Dat feit moet niet het sluitstuk zijn van de viering, maar het brandpunt, liet ze weten aan de organisatoren van de viering op 12 december aanstaande.

Niet meer terug te draaien 

De geschiedenis valt niet meer terug te draaien, wel nader te belichten. De grondwetshervorming van 1917 voorzag in het actief kiesrecht voor mannen van boven de 25 jaar en alleen het passief kiesrecht voor vrouwen. Wel werd in de nieuwe grondwet de weg geopend voor actief vrouwenstemrecht. De reden dat Van der Linden niet verder wilde gaan, was zijn inschatting dat dan de hele hervorming, die rustte op een precaire deal tussen de seculiere en christelijke partijen (uitbreiding van het kiesrecht in ruil voor een gelijke positie van het bijzonder onderwijs), niet zou doorgaan. Niet voor niets sprak een geestverwant van 'een teer plantje'.

In een ruimer perspectief bezien, zowel in de tijd als in termen van wat er op het spel stond, getuigde het in mijn ogen van politieke wijsheid het kiesrecht voor vrouwen nog even op te schorten. Historici Joop van den Berg en Jan Vis markeren in hun boek 'De eerste honderdvijftig jaar' 1917 als het begin van Nederlands 'tweede democratie'. Na ruim een eeuw waren we terug bij af, de grondwet van Pieter Paulus, die voorzag in erkenning van burgerlijke en politieke rechten van het individu, algemeen kiesrecht voor mannen boven de 20, een referendum en een scheiding van kerk en staat, die een eind maakte aan de bevoorrechte positie van de Nederlandse Hervormde Kerk.

Nooit van de grond 

Anders dan in de Amerikaanse republiek, waar de stichters in dezelfde tijd een constitutionele basis voor hun democratie legden, is de Bataafse democratie nooit van de grond gekomen. Was het anders gelopen dan zou er wel meer naar Paulus zijn vernoemd dan een fietspad, al is dat naar Hollandse begrippen al heel wat.

De mannen hebben hier dus ook lang moeten wachten. In 1885 bijvoorbeeld kon nog maar een op de tien van hen stemmen. Voor de overgrote meerderheid waren de welstandeisen domweg te hoog. De tweede democratie die zich vanaf 1917 kon ontwikkelen, gaf uitdrukking aan een nieuw politiek bewustzijn. Zij maakte ruimte voor burgers en bevolkingsgroepen (arbeiders, kleine luyden, rooms-katholieken) die in de exclusieve liberale democratie achtergesteld waren. Daarnaast gaf de hervorming door de gelijktijdige invoering van de evenredige vertegenwoordiging inhoud aan het diepe democratische beginsel 'e pluribus unum', eenheid in verscheidenheid.

Wie deze mijlpalen niet wil vieren, bedrijft identiteitspolitiek van een benepen soort en plaatst op paradoxale wijze vrouwen weer in slachtofferrol. Je kunt het ook anders bekijken: Nederland behoorde tot de voorhoede van landen die het vrouwenkiesrecht invoerden. We waren er zelfs een jaar eerder bij dan de oudste moderne democratie Amerika en veel eerder dan de thans veelbezongen referendumdemocratie Zwitserland, waar de vrouwen pas vanaf 1971 naar de stembus mochten.

Lees hier meer columns van Hans Goslinga. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden