1 We helpen de wetenschap een handje

Een bouwvakker die een nieuw dier vindt, een schooljuf die een sterrenstelsel opspoort. Hoe amateurs belangrijke ontdekkingen doen voor de wetenschap.

Niets wees erop dat hij in een steengroeve in Winterswijk een grote ontdekking had gedaan. In de handen van amateurarcheoloog Remco Bleeker lag een stukje steen waarin schubachtige dingen zaten. "Het zag er vooral broos uit", zegt Bleeker.

Pas maanden later, toen hij het ging prepareren in zijn schuur, werd duidelijk wat hij had gevonden. "Ik ken dit niet, dacht ik, toen onder de kalklaag een fossiele schedel vandaan kwam. Ik bladerde door boeken, maar daar stond-ie niet in. Toen begreep ik dat het bijzonder was."

Bouwvakker Bleeker ontdekte een nog onbekende voorvader van de placodonten. Dat waren zwemmende beesten van rond de twee meter, met platte tanden waarmee ze schelpdieren aten. "Die zijn al wel gevonden. Maar het was onduidelijk waar ze van afstamden, omdat hun primitieve voorvader pas door mij werd gevonden. Dat is enigszins vergelijkbaar met het vinden van een schedel van een chimpansee, terwijl je de mens al hebt." De ontdekking van het fossiel, dat 245 miljoen jaar geleden leefde, leidde tot een publicatie in het gezaghebbende tijdschrift Nature.

Er zijn veel meer amateurs die, net als Bleeker, de wetenschap een stuk verder helpen. Met name dankzij de grote mogelijkheden die internet biedt, groeit het aantal mensen dat een bijdrage levert aan de wetenschap. Het gaat om diverse projecten. Je kunt computerspellen doen, waardoor hersenwetenschappers breinstructuren beter in kaart kunnen brengen (eyewire.org). Op de website seafloorexplorer.org kun je meehelpen tienduizenden beelden van de oceaanbodem te bekijken. Je moet aangeven of je levende wezens of bijzondere objecten ziet - misschien ontdek je een nieuwe diersoort. Maar je kunt ook meedoen aan de jaarlijkse tuinvogeltelling van de Vogelbescherming.

Ook sterrenkundigen maken vaak en graag gebruik van amateurwetenschappers. "Het heelal is zo ongelooflijk groot en we hebben steeds geavanceerdere telescopen die het afspeuren. Daardoor kunnen we verder kijken en steeds meer details zien. Het nadeel daarvan is dat er zoveel beelden van het heelal worden gemaakt, dat het niet allemaal door wetenschappers valt te analyseren. En computers zijn nog niet slim genoeg", zegt sterrenkundige Frans Snik van de Sterrewacht van de Universiteit Leiden.

Daarom werd Galaxy Zoo opgezet. Om na te gaan hoe sterrenstelsels eruitzien, vragen wetenschappers aan amateurs om per foto aan te geven welke vorm een sterrenstelsel heeft. Via de website galaxyzoo.org kun je direct beginnen. Links in beeld verschijnt een afbeelding van een sterrenstelsel, rechts kun je aangeven of het rond is, of het bestaat uit meerdere frisbee-vormen of eruitziet als een ster. Het aantal stererenstelsels wordt geschat op honderd miljard - wetenschappers kunnen het niet alleen af.

De Nederlandse onderwijzeres Hanny van Arkel werkt fanatiek mee aan dit project. "Toen ik in 2007 als 24-jarige naar foto's keek op Galaxy Zoo had ik geen enkele sterrenkundige kennis. Ik wilde een bijdrage leveren aan de wetenschap en was enthousiast geworden door een oproep van Brian May, de gitarist van mijn favoriete band Queen."

Op een van de foto's zag Van Arkel in 2007 iets dat op een vlekje leek. Wat is dat?, vroeg ik in een mail aan Galaxy Zoo. Al snel bleek dat het een blauwe nevel was, die nog nooit iemand had opgemerkt."

Amateurs als Van Arkel en Bleeker krijgen, naast erkenning van de echte wetenschap, nóg iets terug voor hun ontdekkingen. De reflectienevel die Van Arkel ontdekte, heet nu Hanny's Voorwerp en het fossiele diertje van Bleeker draagt nu de naam Palatodonta bleekeri.

"Daar doe je het voor", zegt Bleeker. "Hoeveel mensen kunnen zeggen dat een wetenschappelijke ontdekking naar ze is vernoemd?"

Bleeker heeft veel contact met een hoogleraar aan de universiteit van Bonn. Van Arkel spreekt regelmatig op congressen voor sterrenkundigen. "Ik heb zeker het idee dat ik wat toevoeg. Als leek vallen mij andere dingen op."

Door de opkomst van smartphones wordt het nog eenvoudiger om de wetenschap te helpen. Sinds een jaar worden veel projecten opgezet die zijn uit te voeren met je mobiele telefoon. Zoals de Secchi Disk van de universiteit van Plymouth. De universiteit hoopt dat mensen met een boot hun disk loslaten in het water. Die disk verzamelt informatie over algen en verzendt die informatie via een app op een smartphone.

Een ander goed voorbeeld is iSPEX, dat fijnstof in Nederland meet. Achtduizend deelnemers kregen daarvoor een klein metertje opgestuurd. . In combinatie met een app gaan zij met hun iPhone de hoeveelheid fijnstof in de lucht detecteren als het drie dagen achter elkaar mooi weer is.

Onderzoeker Snik was nauw betrokken bij dat project, omdat de meettechniek uit de sterrenkunde komt. "Door het publiek in te zetten, krijgen we eindelijk veel data van verschillende plekken, waardoor we de grootteverdeling en de chemische samenstelling van fijnstof veel beter in kaart kunnen brengen."

Ook mooi: deze initiatieven dichten de kloof tussen wetenschap en leken. Snik: "Zo laten we zien hoe spannend en leuk wetenschap is en we doen er ontzettend veel kennis door op."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden