1 Een eigen bibliotheek openen

Het guerrilla-bibliotheekje is in opkomst, nu door bezuinigingen veel filialen van openbare bibliotheken sluiten. Boekenliefde kun je blijkbaar niet de grond indrukken.

Bij het huis van Frans-Jan Mulschlegel gaat soms midden in de nacht het licht aan. Hij schrikt er niet van: "Dat is de automatische buitenlamp. Dan staat er dus iemand in de bibliotheek te neuzen." 'De bibliotheek' is een zelfgeknutseld torentje van twee nachtkastjes, met daarin gratis boeken.

Steeds meer mini-bibliotheken openen hun deurtjes in de Nederlandse straten. De bontgeschilderde kastjes-op-een-stok staan in de voortuin, langs de weg of bij een hondenuitlaatplek. Maar wat bezielt mensen om een gratis bibliotheek te beginnen? En waarom is niet iedereen fan van zoveel schattigheid op een stokje?

Het idee: iedereen kan boeken uit het kastje halen en er iets in terugzetten. Terugbrengen hoeft niet. "De ideale bibliotheek," zegt Mulschlegel, mini-bibliothecaris te Zutphen. "Wel de boeken, niet de rompslomp." Een vleugje anarchie dus, in deze georganiseerde wereld.

Mulschlegel is de beheerder van de eerste Nederlandse Little Free Library (LFL). Daarmee is een snelgroeiende beweging uit de VS ook in Nederland geland. Het begon vier jaar geleden met één kastje in de voortuin van oprichter Todd Bol - een verre verwant van de Nederlandse schilder Ferdinand Bol. Nu bestaan er wereldwijd meer dan 2500 LFL-kastjes, waarvan drie in Nederland.

In Nederland bestaan naast Little Free Library's ook een Boekenasiel (Nijmegen) een boekentelefooncel (Beesd), een Boekenboom (Zwijndrecht) en het Boekenbastion Tante Pollewop (Horst). Dat zijn, respectievelijk, een soort groot uitgevallen medicijnkast, een telefooncel en een uitgeholde boom. Van het Boekenbastion weet niemand precies wat het oorspronkelijk moest voorstellen. Het is een kunstobject. Het overkoepelende kenmerk? Gepensioneerd bibliothecaris Jo Han Khouw heeft ze op zijn blog een naam gegeven: de informele bibliotheek. "Informele bibliotheken zijn burgerinitiatieven, bewonersinitiatieven. Dat staat dus tegenover de gevestigde bibliotheek." Verder tarten de kastjes elke poging tot categorisering. Elke guerrilla-bibliothecaris heeft zo zijn eigen redenen. De telefooncel in Beesd kwam er omdat eigenaar Jordi de Groot behoefte had aan een nieuw klusproject. Het vervoeren, opknappen en inrichten van de duizend kilo zware telefooncel was een leuke uitdaging.

De economische crisis werkt ruilbibliotheken in de hand. Door bezuinigingen verdwijnen veel wijkfilialen van de openbare bibliotheek. Je kunt boekenliefde blijkbaar niet zomaar de grond in drukken; dan schiet die op een andere plek de grond uit: de pop-up-bibliotheek.

Rinske Kegel, de beheerder van het Boekenasiel in Nijmegen, begon haar asiel omdat de lokale bieb sloot: "Ik woon in een volkswijk, waar juist mensen met weinig geld van de bibliotheek gebruik maken. Dus ik vond het belangrijk om wel íets in de buurt te hebben." Ze heeft een vaste klant die op de brommer vanuit een buitenwijk komt, speciaal voor de gratis 'zielige' boeken die op een thuis wachten.

Het succes van de minibibliotheek ligt erin dat mensen blij worden van het ruilen van spullen, stelt Lieke Ploeger. In februari begon zij de nieuwste LFL, in Den Haag. "Het is iets tegen de consumptiecultuur", aldus Ploeger. "Er wordt al zoveel reclame in je gezicht gesmeten, op posters in elk bushokje. Het biedt tegenwicht; mensen zijn op straat niet alleen maar consumenten." En wat blijkt: mensen willen graag bijdragen aan initiatieven die oude spullen een nieuw leven geven. Er wordt gretig gegeven. En niet alleen maar pulp, waar zelfs de Slegte de neus voor ophaalt, ook spiksplinternieuwe boeken met het folie er nog omheen.

'Tante Pollewop' is de alias van Marij Moorman en haar broer Wim, beiden groot boekenliefhebber. Zij hoopten via hun weggeefbibliotheek van overtollige boeken af te komen, maar de ruildrift van mensen bleek daarvoor te sterk. "Ze gaan uit zichzelf een tegenprestatie leveren en schuiven de boeken met dozen vol naar binnen. Zo komen wij er niet meer van af."

Rond de kleine bibliotheekjes ontstaat bijna vanzelf een sociaal gebeuren. Rinske Kegel vertelt dat de buren waken over haar boekenhuisje. "Dit is helemaal geen brave wijk. Laatst hadden een paar jongens het huisje omgeduwd. Er kwamen daarna meteen mensen naar me toe die vertelden dat ze die jongens hadden weggejaagd."

Toch is niet iedereen fan van de ruilbibliotheek. Critici vrezen dat ruilbibliotheken de nekslag zijn voor de worstelende openbare bibliotheken. Die moeten bezuinigen en zien het aantal uitleningen dalen. Internet neemt hun rol als informatieverstrekker over. Jeanine Deckers, bibliotheekmedewerker en 'airportlibrarian' op Schiphol, is zo'n criticus. Zij noemt zichzelf 'militant bibliothecaris', omdat ze vindt dat de bibliobranche in Nederland meer van zich af moet bijten. "Er zijn mensen die zeggen: de bibliotheken kosten te veel geld. En: als alle wijkbewoners hun boeken bij elkaar zetten, dan hebben we toch ook een bibliotheek? Ze vergeten dat er ook bibliothecarissen zijn die wat met die boeken dóen."

"Hartverwarmend", vindt Francien van Bohemen van de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VoB) de ruilbibliotheken. "Maar waar wij ons zorgen over maken is dat de gedachte lijkt te ontstaan dat een ruilbibliotheek gelijkwaardig is aan een openbare bibliotheek."

Maar de meeste mini-ruilbibliotheken zijn te klein om te concurreren. En de ruilbibliothecaris zelf is vaak veel te dol op boeken om zoiets te laten gebeuren. Tante Pollewop zegt gedecideerd: "Als dit ten koste zou gaan van de gewone bieb zou ik uiteraard stoppen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden