null

EssayMoederschap

Zo roofden momfluencers en marketingkapitalisme het moederhart

Beeld Fenna Jensma

Het ideaalbeeld van de zorgzame moeder maakt een opmerkelijke comeback door momfluencers als Fajah Lourens en Doutzen Kroes. Het wordt nu zelfs tot politiek wapen gemaakt.

Afgelopen maart, toen Fajah Lourens op bezoek kwam in de YouTube-show van Thierry Baudet, opende de rechtse politicus met een ogenschijnlijk simpele vraag: “Wie ben je eigenlijk?”. Ogenschijnlijk simpel, want de 39-jarige Lourens is heel erg veel. ‘Actrice, model, dj, modeontwerpster, fitnessgoeroe’, volgens de opsomming op haar Wikipedia, en daar kun je ook nog ‘bestsellerauteur, ondernemer en Instagram-influencer’ aan toevoegen. Maar wat antwoordde Lourens? “Ik ben voornamelijk moeder. Ik heb een puber van 13 en een dochter van 21”.

Een veelzeggend antwoord. Stel dat een man met acht drukke carrières en twee al wat oudere kinderen in een interview vertelt dat hij ‘voornamelijk vader’ is. Zouden we dan niet vermoeden dat hij stiekem ook een beetje naar sympathie aan het hengelen is?

Maar dat een vrouw zich in de publieke arena primair als ‘moeder’ manifesteert, past in een bredere trend. Fajah Lourens was slechts een van de vele bekende en onbekende moeders die onlangs hun handtekening zetten onder het manifest ‘Moederhart’, waarin wordt opgeroepen tot een boycot van de coronamaatregelen, zoals testen en vaccineren. Omdat die ‘de levens van onze kinderen aanhoudend verder ontwrichten. Ons moederhart slaat op tilt bij het idee dit nog langer machteloos aan te moeten zien’.

Legitieme onvrede vermengd met samenzweringstheorieën

Er is sindsdien veel gezegd en geschreven over dat manifest. Mij kostte het enige moeite mijn eigen ergernis erover te ontleden. Ja, ik was het oneens met het manifest. Stemming maken tegen vaccinaties, testen en mondkapjes gaat die coronacrisis alleen maar verlengen, daar ben ik stellig van overtuigd. En ja, ook ik maak me zorgen over hoe sommige van de ondertekenaars legitieme onvrede over het beleid vermengen met allerlei samenzweringstheorieën.

Maar eerlijk gezegd voel ik zelf ook wel iets van de onvrede die eruit spreekt. In het politieke gekwartet met grondrechten en ad-hocmaatregelen dat in Nederland voor coronabeleid moet doorgaan, blijken de belangen van kinderen soms ordinaire ruilwaar.

Actrice, model, dj, modeontwerpster, fitnessgoeroe Fajah Lourens beschrijft zichzelf in eerste instantie als moeder. Beeld anp
Actrice, model, dj, modeontwerpster, fitnessgoeroe Fajah Lourens beschrijft zichzelf in eerste instantie als moeder.Beeld anp

Misschien zat daar wel de voornaamste bron van ergernis, juist in dat aspect, waarin ik nog een eindje kon meegaan: de zorg om kwetsbare kinderen. Een aspect dat hier echter gedefinieerd werd als een domein waar ik niet echt mee kon praten, omdat sommige moeders er exclusievere spreekrechten menen te bezitten. Die zijn kennelijk op unieke wijze in staat om met hun ‘moederhart’ te doorvoelen wat kinderen doormaken, en hoe ze beschadigd worden door coronatests of mondkapjes. “Ik zet mijn naam onder deze brief omdat ik voel dat er meer moeders zijn die willen dat onze kinderen vrij opgroeien, vrij van zorgen, vrij van druk en verantwoordelijkheden die niet bij ze passen”, schreef Doutzen Kroes.

Glibberig terrein

Voor ik verder ga, moet ik mij rekenschap geven van het glibberige terrein waarop ik me begeef. Want wat gaat het mij – man, vader – aan hoe moeders hun eigen rol, en de relatie tot hun kind definiëren, en vanuit die relatie een politiek standpunt formuleren?

Nou, toch wel iets. Want als het gaat over de rol van moeders, dan gaat het automatisch ook over de rol van vaders. Die rolpatronen zijn grotendeels complementair. Als we ‘zorgzaamheid’ en ‘een intense emotionele band met kinderen’ beleggen bij de moeders, dan worden de vaders daar tot op zekere hoogte van ontheven. Die kunnen zich dan aan zaken als ‘kostwinnen’ wijden.

Dat dat in de praktijk echt zo werkt, merkten mijn vriendin en ik toen we in 2015 ons eerste kind kregen. We besloten allebei vier dagen te gaan werken. De reacties op dat precies eendere besluit waren radicaal verschillend. Ik hoorde negen van de tien keer een variant op: ‘Wat goed! Kon je dat wel regelen met je werk?’. Mijn vriendin hoorde negen van de tien keer een variant op: ‘Wat snel! Denk je niet dat je je kindje dan héél erg gaat missen?’.

Ik kan nog veel meer van zulke anekdotes opdissen, maar het gaat me niet om de last die ik persoonlijk heb van zulke seksistische verwachtingspatronen. Het punt is: die hebben maatschappelijke consequenties, worden selffulfilling prophecy’s. Een man die voorzichtig bij zijn baas informeert of hij minder kan werken, wordt sneller afgebluft met een ‘sorry, gaat niet’, en door zijn vrienden minder snel aangekeken op zo’n uitkomst. We vinden in Nederland een serieus partnerverlof nog steeds te duur, waardoor die vader na slechts een paar dagen alweer terug moet naar kantoor, en nooit echt leert omgaan met de baby. Misschien vindt hij dat stiekem ergens wel gemakkelijk. Maar je maakt mij niet wijs dat zo’n onhandige vader, die ook na een half jaar nog staat te klungelen met een luier en dan met een zuchtend ‘Laat mij maar’ door zijn oververmoeide vrouw wordt afgelost, helemaal blij is met zijn rol.

Laat er trouwens geen misverstand over bestaan: de grootste verliezers hier zijn natuurlijk niet vaders, maar moeders. Die gelden nog altijd als belangrijkste aanspreekpunt voor het gezinsleven, maar worden als verwende part-time prinsesjes weggezet als ze er niet in slagen om ook nog economisch zelfstandig te worden.

Nu zal een Moederhart-moeder misschien tegenwerpen: inderdaad heel fijn als vaders meer gaan zorgen, maar dat laat onverlet dat wij wel degelijk een unieke moederband hebben met onze kinderen. Dat jij als vader minder beschermende keuzes maakt voor je kinderen dan wij, bewijst bij uitstek dat je niet diezelfde instincten hebt. Moeders zíjn nu eenmaal anders.

Historische verschuivingen

Tja, wat kun je daar op antwoorden? Misschien dit: de liefde van ouders voor hun kind behoort tot de intiemste menselijke gevoelens. We kunnen niet in elkaars hart kijken. Maar we kunnen wél vaststellen dat ook zulke intieme gevoelens altijd aan historische verschuivingen onderhevig zijn geweest, en we mogen ons afvragen wat die verschuivingen betekenen.

De Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau poneerde het beeld van het kind als onschuldig wezen. Beeld
De Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau poneerde het beeld van het kind als onschuldig wezen.

Want dat vrouwen eerst en vooral als ‘moeder’ gezien worden, of zichzelf zo omschrijven, is geen universeel gegeven, maar een praktijk die in onze contreien pas dominant werd in de negentiende eeuw. En dat Victoriaanse ideaal van een moeder die zich thuis geheel wijdt aan het bieden van een geborgen omgeving voor haar opgroeiende kroost, kwam niet zomaar uit de lucht vallen. Voor die tijd had veel economische activiteit zich in het huishouden afgespeeld, en hadden vrouwen daaraan meegedaan, soms zelfs als kostwinnaar. Industrialisatie betekende dat werk steeds meer buitenshuis plaatsvond.

Het was ook de tijd van centraliserende staten, die een groeiende, sterke bevolking als machtsfactor zagen. De taak van vrouwen werd meer en meer om kinderen te produceren. Die kinderen werden, onder invloed van een filosoof als Rousseau, ook steeds meer gezien als tere, onschuldige wezentjes die beschermd moesten worden tegen de boze, industrialiserende buitenwereld.

Getrouwd? Ontslagen

Wetten verankerden zulke verschuivingen. In Engeland werd al in 1842 een wet aangenomen die vrouwen uit de mijnen weerde. Nederland liep wat achterop, maar ook hier daalde het aandeel getrouwde vrouwen in de beroepsbevolking eind negentiende eeuw snel. De verbanning van vrouwen uit steeds meer economische sectoren werd in ons land in 1924 bezegeld met het Arbeidsverbod voor Getrouwde Vrouwen. Een vrouw in overheidsdienst werd voortaan automatisch ontslagen, op de dag na haar huwelijk.

Het idee van de moeder die een unieke, emotionele band met haar kinderen heeft en ze beschermt tegen de boze buitenwereld, wortelt dus in heel specifieke, en seksistische, omstandigheden. Evengoed wisten vrouwen dat moederschap ook strategisch in te zetten. Zo betoogden feministen rond 1900 dat het belang van de moedertaak ook het vrouwenkiesrecht rechtvaardigde. Later werd het vermogen van vrouwen om te baren onder het motto ‘Baas in eigen buik’ politiek gemaakt: bij beslissingen over zwangerschap hoorde de stem van vrouwen leidend te zijn.

Psychologisch construct

Wortelt de strijd van Moederhart dan in die traditie? Toch niet helemaal. Want de baarmoeder, waar de feministen van de jaren zeventig zich op beriepen, is een onloochenbare fysiologische realiteit. Een ‘moederhart’ daarentegen is een psychologisch construct, waarvan de aanhoudende populariteit ons voor een raadsel stelt. De ongelijkheid die destijds met beroepsverboden en uitsluiting van stemrecht werd bevestigd, is inmiddels juridisch gezien grotendeels ongedaan gemaakt. Je zou verwachten dat het bijbehorende moederschapsideaal, dat onevenredig zwaar op de schouders van vrouwen drukt, dan ook langzaam zou slijten.

Maar dat ideaal beleeft de afgelopen jaren juist een renaissance, in de wereld van de momfluencers op Instagram, die zichzelf eerst en vooral als full-time moeder ensceneren. Met huiselijke plaatjes van schattige kinderen, gehuld in dure kledingstukken van biologische katoen, gefotografeerd tegen de achtergrond van zwijmelige, roestbruine interieurs. Het liefst ergens op een verbouwde boerderij op het platteland, ver weg van de bedervende invloed van de beschaving.

De oplossing van het raadsel schuilt waarschijnlijk in een paradox: dit traditionele moederbeeld ís voor veel momfluencers het pad naar economische zelfstandigheid. Want het uitventen van een aanlokkelijk beeld van moederschap kan een lucratieve business zijn. Als er één groep volwassenen onzeker, en dus beïnvloedbaar, en dus interessant voor adverteerders is, dan zijn het wel jonge ouders.

Onder invloed van het industriële kapitalisme van de negentiende eeuw werden vrouwen naar de sfeer van geborgen huiselijkheid verbannen. Onder invloed van het hedendaagse marketingkapitalisme werd die geborgen huiselijkheid een retro-esthetisch verdienmodel voor vrouwen die zichzelf als merk neerzetten.

Gezinsleven raakt onderhevig aan de grillen van de markt

Je kunt het vooruitgang noemen. Waar feministen van oudsher klaagden dat huishoudelijke arbeid niet op waarde werd geschat, weet de momfluencer haar gezinsleven effectief te vermarkten. Maar wel tegen een prijs. Namelijk dat dat gezinsleven onderhevig raakt aan de grillen van de markt – die wikkeldeken waar babylief zo soezig in ligt te dromen is direct te bestellen bij de sponsor, swipe maar omhoog. En dat er ongelijkheid ontstaat: tegenover iedere economisch succesvolle momfluencer staan duizenden vrouwen die het voorgeschotelde ideaalbeeld van een full-time esthetisch moederschap moeten combineren met de realiteit van een full-time baan.

Topmodel Doutzen kroes is een van de ondertekenaars van het manifest Moederhart. En heeft het op Instagram over The Awakening. Beeld anp
Topmodel Doutzen kroes is een van de ondertekenaars van het manifest Moederhart. En heeft het op Instagram over The Awakening.Beeld anp

Nu beseffen de meeste volgers heus wel dat het universum van de momfluencer geen realistisch beeld voorschotelt van een modern gezinsleven. Het is escapisme. We geloven er niet echt in, maar we schorten ons ongeloof tijdelijk op, om ons te kunnen verlustigen aan een spiegel van de echte wereld, waar moederliefde en nesteldrang vrijelijk de ruimte krijgen, ongehinderd door al die zaken die er in het echte leven mee kruisen: dat er weer geen tijd was om boodschappen te doen, dat je allebei moest overwerken en het kind op de crèche aan het huilen was omdat het als laatste werd opgehaald. Óf dat er nog een bezoekje aan de teststraat moet worden gebracht om je snotterende kind een wattenstaafje in de neus te duwen. Dat levert al helemaal geen leuke plaatjes op.

Veel mensen vroegen zich recentelijk af waarom juist de momfluencers, die over het algemeen apolitiek zijn, en hooguit een vage toewijding hebben aan linksige hobby’s als duurzaamheid en biologisch eten, zich ineens met zoveel felheid tegen de coronamaatregelen keerden, en daarbij zelfs in het vaarwater van een rechtse partij als Forum voor Democratie kwamen.

Misschien wel hierom: na ruim een jaar coronacrisis wordt de kloof tussen het geïdealiseerde universum van de momfluencer en het echte gezinsleven steeds groter. Want dat laatste heeft geleden onder een jaar lockdowns en schoolsluitingen: iedereen is helemaal op. Het opschorten van het ongeloof bij het betreden van de ideaalwereld wordt steeds lastiger, voor de volgers, en waarschijnlijk ook voor de momfluencers zelf.

Omineuze teksten

Complottheorieën en extreme stellingnames gedijen bij uitstek daar waar mensen twee onverenigbare realiteiten toch met elkaar proberen te rijmen. Geen wonder dus dat Doutzen Kroes omineuze teksten over ‘The Awakening’ op haar Instagram begon te delen. En geen wonder dat veel momfluencers pontificaal partij kiezen voor één van die twee realiteiten: die ene zonder teststraten en mondkapjes. Ze beroepen zich daarbij op de bijbehorende identiteit: die van de zorgzame moeder.

Maar daarmee is dat ideaal van die zorgzame moeder ook weggehaald uit het domein van esthetiek en marketing, en opnieuw inzet geworden van een politieke strijd. Forum voor Democratie verkondigde net voor de verkiezingen op Facebook: ‘Deze verkiezingen zullen worden gewonnen door moeders. Moeders die hun kinderen beschermen tegen wattenstaafjes iedere ochtend in de neus’. De partij won die verkiezingen inderdaad. Met een fractie die voor 88 procent uit mannen bestaat. Anno 2021 hijst een partij waar politiek bedrijven een vrijwel exclusief mannelijke bezigheid is de ‘zorgende moeder’ enthousiast op het schild. Hoog tijd dat we ons allemaal zorgen gaan maken.

Hijsen we de zorgende moeder te veel op het schild? Reacties (max. 150 woorden) zijn welkom via tijdgeestreacties@trouw.nl. Graag naam en woonplaats vermelden.

Lees ook:

Vrouwelijke kunstenaars hoorden geen kinderen te hebben. Nu rukt de moederkunstenaar op.

Een leven ten dienste van de kunst én het moederschap leek tot voor kort nauwelijks mogelijk. Maar juist de afgelopen jaren laten vrouwelijke kunstenaars het thema zien in hun werk én vragen ze aandacht voor hun achtergestelde positie.

Zijn de Moederhart-vrouwen viruswappies? Dat doet af aan hun roep om hulp

Neem het signaal van de bezorgde vrouwen achter de actie Moederhart serieus, in plaats van ze direct onder de wappies te scharen, zegt hoogleraar Geertjan Overbeek.

Het moederhart is gekaapt door vaccinsceptici en complotdenkers, schrijft Trouw-columnist Kelli van der Waals.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden