Menig buitenstaander was woest om Danius gedwongen vertrek in 2017. Duizenden mensen verzamelden zich voor het Stockholmse beursgebouw, gekleed in de karakteristieke knoopblouse.

Naschrift Sara Danius (1962–2019)

Zij was de eerste vrouw tussen de mannen van de Nobelprijzen

Menig buitenstaander was woest om Danius gedwongen vertrek in 2017. Duizenden mensen verzamelden zich voor het Stockholmse beursgebouw, gekleed in de karakteristieke knoopblouse. Beeld AFP

Het had, verklaarde Sara Danius later, gevoeld als een soort aanzoek. Een waarover ze niet hoefde te twijfelen: ze gaf terstond haar ‘ja’.

Sara Danius, essayist en hoogleraar in de literatuur aan de Stockholm Universiteit, werd in 2015 verkozen tot permanent secretaris van de Zweedse Academie, het koninklijke instituut dat sinds 1901 de Nobelprijs voor de Literatuur uitreikt. Danius was de eerste en vooralsnog enige vrouw die die functie bekleedde sinds de oprichting van de Academie in 1786.

Het kreeg er alle schijn van dat het mannenbolwerk nog niet klaar was voor een bestuurlijke feminisering. Drie jaar later, temidden van de grootste crisis die het instituut in zijn bestaan te verstouwen kreeg, zag Danius zich gedwongen haar positie op te geven. Zes vrouwen en een man vertrokken in haar kielzog.

Naar Egypte

Danius werd in 1962 geboren in het Zweedse Täby, als de eerste dochter van auteur Anna Wahlgren en leraar, legerofficier en schrijver Lars Danius. De twee hadden elkaar ontmoet op het gymnasium waar Wahlgren leerling was, Danius haar vijfendertig jaar oudere docent. Haar moeder kreeg nog acht andere kinderen met drie verschillende partners. “De familie veranderde de hele tijd”, vertelde Danius in de talkshow ‘Min sanning’. “Het was nogal ongewoon voor de jaren zestig en zeventig. Je kon het bij bijna optekenen in de agenda: dan en dan komt er een nieuw kindje.”

Het grote gezin van Anna Wahlgren verhuisde vaak. Danius groeide deels op in Täby, deels in Malmö, deels in de VS. “Volgens mijn moeder zou alles beter worden op zo’n nieuwe plek, hoefden we nooit meer te verhuizen. Maar een half jaar later stonden we weer naast onze koffers.”

Toen Sara elf was, toog het gezin naar Egypte. Ze namen hun intrek bij moeders nieuwe echtgenoot en zijn familie, in een ‘afgelegen dorp tussen Cairo en Alexandrië’. “Alsof we naar de Middeleeuwen vertrokken”, aldus Danius. “We leefden met twintig man in een huisje met een aarden vloer. Geen elektriciteit, geen stromend water. De wc was een ton in de grond.”

Vluchtplan

De hele reis naar Egypte had de jonge Sara gehuild. Dat was opmerkelijk, zei ze: “Ik ben nooit erg gevoelig geweest, en nog steeds niet.” Ze bedacht een vluchtplan, een waarin ze zichzelf ter adoptie zou aanbieden aan een Zweeds gezin.

Het bleek niet nodig: vier maanden nadat ze in Egypte was gearriveerd, erkende haar moeder dat middelbaar onderwijs in het Arabisch verre van ideaal was. Sara vloog terug naar Zweden trok in bij haar inmiddels gepensioneerde vader. Twee jaar later kreeg ze het nieuws dat haar jongste broertje in Egypte was gestorven aan difterie.

Na de middelbare school ging Sara naar Stockholm, waar ze zichzelf onderhield als croupier in een casino. In 1982 stroomde ze in bij de studie literatuurwetenschappen en na haar slagen werkte ze voor dagbladen als cultuur­recensent.

Veeleisend

Maar de academische wereld riep. Eind jaren tachtig keerde Danius terug naar de Verenigde Staten. Ze bekwaamde zich in het literaire modernisme, en met name dat van Marcel Proust, James Joyce en Thomas Mann.

Ze schreef essays, promoveerde, en schipperde tussen de VS en Zweden. Danius leek pas weer te aarden in haar thuisland in 2008, na haar benoeming als hoogleraar esthetiek aan de Södertörn Universiteit. Vijf jaar later verruilde ze die post voor het hoogleraarschap in Stockholm. Datzelfde jaar, in 2013, werd ze tot lid verkozen van de Zweedse Academie.

Dikwijls werd Danius getypeerd als ijskoningin. Ze was streng, erkende ze. “In mijn wereld is dat iets positiefs”, legde ze uit in Skånska Dagbladet. “Streng betekent veeleisend. Dat houdt in dat ik verwachtingen heb van mijn studenten, en dat betekent dan weer dat ik vertrouwen heb in hun kunnen.”

Designer-jurken

De modebewuste Danius stond bekend om haar ‘knoopblousjes’, een blouse met een strik bij de kraag, en om de designer-jurken die ze droeg naar Nobelfeesten.

In 2015 had Danius de eer de prijs uit te reiken aan de Wit-Russische Svetlana Aleksijevitj en het jaar daarop aan Bob Dylan, die niet op kwam dagen. De hel brak los toen eind 2017 een groep vrouwen in een artikel in Dagens Nyheter de man van een van de academieleden betichtten van seksueel geweld. Danius nam een advocatenbureau in de hand en wilde een onafhankelijk onderzoek instellen, maar dat schoot een aantal academieleden in het verkeerde keelgat. Het interne misgenoegen noopte haar afstand te doen van haar functie.

Menig buitenstaander was woest om Danius gedwongen vertrek. Duizenden mensen verzamelden zich voor het Stockholmse beursgebouw, gekleed in de karakteristieke knoopblouse.

Sara Danius werd geboren op 5 april 1962 en overleed op 12 oktober 2019 aan de gevolgen van kanker. Ze laat een 19-jarige zoon achter.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden