Het Consult Plaatsvervangende schaamte

Waarom heb ik zoveel last van plaatsvervangende schaamte?

Plaatsvervangende schaamte een nutteloze emotie? Je hebt er meer aan dan je denkt.

Een lezeres wordt regelmatig overvallen door een golf van plaatsvervangende schaamte. Soms als ze televisie kijkt, kan ze wel onder de bank kruipen. “Het is dan bijna alsof ik zelf de genante situatie meemaak”, schrijft ze. Programma’s met audities erin, of een nieuwslezer met een black-out: de lezeres geneert zich kapot.

Hoe kan het, vraagt ze zich af, dat ze hiervan zo veel last heeft. De schaamte voor een ander lijkt haar een nutteloze emotie, die vooral haar avondje tv-kijken bederft. Toch is plaatsvervangende schaamte wél nuttig, zegt de Duitse neuropsycholoog Laura Müller-Pinzler. Müller-Pinzler is werkzaam aan de universiteit in Lübeck en deed eerder onderzoek naar schaamte als sociaal fenomeen.

Empathie

Volgens haar heeft plaatsvervangende schaamte alles met empathie te maken. “Het kan ons helpen om de gevoelens van de ander te begrijpen, of de sociale situatie beter te doorgronden. In sommige gevallen kunnen we de persoon voor wie we ons schamen zelfs helpen, denk aan de vriend die met zijn rits open de straat op gaat. Dan voelen we toch dat we er iets van moeten zeggen”, zegt ze.

Schaamte heeft ook te maken met sociale normen, aldus de neurowetenschapper. Als iemand een norm schendt, geeft de schaamte die wij daarvoor voelen aan dat wij het gedrag van de ander zelf nooit willen vertonen. Omdat mensen sociale dieren zijn, is dit belangrijk: wij zorgen dat we dit gedrag vermijden, waardoor onze sociale status niet afkalft. 

Meer dan anderen

In het geval van de lezeres: de plaatsvervangende schaamte die zij voelt tijdens audities op tv, waarin deelnemers toch meestal voor schut staan, komt voort uit het besef dat ze zoiets zelf nooit wil en zou doen, omdat het haar eigen sociale status zou verslechteren.

De lezeres heeft het idee dat zij er meer last van heeft dan anderen, schrijft zij. Müller-Pinzler: “Uit mijn onderzoek bleek dat mensen met meer inlevingsvermogen zich eerder schamen voor een ander in sociaal oncomfortabele situaties.” Dat zou voor de lezeres kunnen opgaan, werpt ze op.

Twee hersengebieden

Müller-Pinzler bekeek wat er in de hersenen gebeurt als mensen zich plaatsvervangend schamen. Er zijn twee groepen zenuwcellen bij betrokken: een netwerk dat verantwoordelijk is voor het begrip dat wij hebben voor de oordelen van anderen, en een netwerk dat verantwoordelijk is voor ‘affectieve opwinding’, ofwel: hoe aardig je iemand vindt.

Als er plaatsvervangende schaamte ontstaat, communiceren die twee gebieden met andere delen van de hersenen, dezelfde delen die de ‘gewone’ schaamte voor iets wat je zelf hebt misdaan, verwerken. Hierdoor kunnen stresshormonen vrijkomen, die je kunnen doen blozen, zweten, of je hartslag opzwepen.

Etiquette

Uit het onderzoek bleek ook dat hoe beter je iemand kent of je met iemand kunt identificeren, hoe eerder je plaatsvervangende schaamte voelt. Denk aan die goede vriendin die zó ontzettend direct is dat ze overal waar ze komt de sfeer bederft, of je moeder die zich tijdens een feest in je tienertijd kleedde alsof ze óók een meisje van zestien was: schaamrood op je kaken, niet? 

Er zijn nog tal van factoren die bepalen of en hoeveel plaatsvervangende schaamte je voelt, zegt Müller-Pinzler, afhankelijk van de situatie en je karakter. Neem de mate waarin je belang hecht aan etiquette. Als jij het niet vindt kunnen dat iemand z’n voeten op tafel legt, zul je je schamen voor je vriend die argeloos zijn stinkende voeten op tafel drapeert te midden van gezelschap.

Als de lezeres heel vaak plaatsvervangende schaamte ervaart, kan dat dus komen, doordat ze heel sterke ideeën heeft over hoe mensen zich moeten gedragen, of dat ze empatisch is aangelegd – of allebei. Het kan ook dat ze sociaal angstig is: die groep voelt volgens het onderzoek van Müller-Pinzler meer (plaatsvervangende) schaamte. 

Heeft u ook geen vraag over (psychische) gezondheid? Stuur een mailtje naar gezondheid@trouw.nl 

Heeft u ook geen vraag over (psychische) gezondheid? Stuur een mailtje naar gezondheid@trouw.nl 

Lees ook: 

Van vliegschaamte tot vleesschaamte: werkt al die gecreëerde schaamte wel?

Nu de aarde in rap tempo opwarmt, rest ons een ‘schaamtetijd’ vol vlieg- en vleesvrees. Is de emotie schaamte wel constructief?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden