null

EssayVirtuele relaties

Vlogger Emma is de ideale vriendin: ze praat en ik hoef niets terug te zeggen

Beeld

Ze zijn er als je ze nodig hebt, ze delen hun leven met je en voelen heel vertrouwd. En heb je even geen zin in ze? Dan zet je ze af. Het maakt influencers, vloggers en YouTubers tot ideale vrienden, schrijft Doortje Smithuijsen. ‘Ik hoef nooit te wachten tot hun boterham op is of tot ze zijn uitgepraat.’

Doortje Smithuijsen

Ik weet niet meer precies wanneer Emma Chamberlain in mijn leven kwam, maar het moet ergens in de eerste lockdown zijn geweest. Ik verveelde me tijdens het lunchen. Normaal gesproken zat ik tussen de middag in mijn studio, omringd door collega-zelfstandigen, nu zat ik alleen. Het in stilte eten van een cracker met hummus gaf me op de een of andere manier een unheimisch gevoel. Een gevoel dat al snel doorbroken werd door het half ironische gemompel van Emma.

De eerste Emma-video die ik bekeek had de aantrekkelijke titel ‘What I do in a day *at home*’. Vermoedelijk gaf een gevoel van herkenning de doorslag om het filmpje aan te klikken. Ik was ook de hele dag *at home*; benieuwd hoe iemand anders zich erdoorheen sloeg. Op dat moment kon ik nog niet vermoeden dat ik binnen een paar weken – binnen een paar dagen eigenlijk – niet meer zou kunnen lunchen zonder Emma.

Het is lastig te omschrijven wat ik aantrof in haar filmpjes, nog lastiger uit te leggen waarom ik steeds meer wilde zien. Hoofdactiviteit in de meeste vlogs van Emma is koffiezetten en filosoferen over de vraag hoeveel hazelnootmelk ze erbij zal doen. I’m not sure how I feel about this hazelnut creamer. I kinda love it. But then I also kinda really fucking hate it. Verder speelt ze Fortnite in bed (But to be honest, I’m getting kinda sick of Fortnite) en denkt hardop na over de vraag hoe het kan dat ze acht uur per dag op TikTok zit (I don’t even feel like I’m awake for that many hours).

Altijd iemand die je gezelschap houdt tijdens het eten

Ik heb ooit gelezen dat alleenstaande Koreanen tijdens het eten video’s opzetten van andere mensen die eten, zodat ze zich niet eenzaam voelen. Destijds vond ik dat een treurig idee, maar na een dag of tien lunchen met Emma kon ik het goed begrijpen. Ik kreeg een enorm veilig gevoel van het idee dat er tijdens de lunch altijd iemand tegen me zou praten, terwijl ik niets terug hoefde zeggen en ik mijn eenzijdige gesprekspartner uit kon zetten wanneer het mij uitkwam.

Ik had ook wel eens gelezen – en zelfs geschreven – over parasociale relaties. En nu was ik er ongemerkt zelf een aangegaan. De term ontstond toen sociologen in de jaren vijftig onderzoek deden naar de relatie tussen tv-persoonlijkheden en hun publiek. Door dagelijks of wekelijks naar dezelfde persoonlijkheden te kijken ontwikkelden mensen de illusie dat ze hun tv-helden kenden. En daardoor wilden ze elke keer weer ­hetzelfde programma zien.

null Beeld Loek Buter
Beeld Loek Buter

Doortje Smithuijsen (1992), filosoof en journalist, schrijft om de week in Tijdgeest over de onlinesamenleving. In haar boek Gouden bergen, portret van de digitale generatie (2020), volgt ze influencers in hun ­dagelijks leven. Dit voorjaar verschijnt haar boek over digitale verslavingen.

Vandaag zijn we omringd door potentiële parasociale ­relaties: op zo’n beetje elk medium vechten vloggers, influencers en YouTubers om onze eenzijdige affectie. Er wordt dan ook veel onderzoek gedaan naar de parasociale relaties die mensen aangaan met hun online idolen. Eén recente bevinding is dat mensen sneller geneigd zijn te gaan sporten als ze een parasociale relatie aangaan met een sport-influencer: een uurtje zweten met een digitale metgezel is leuker dan in je eentje, ook als diegene jou helemaal niet kent.

Ook werd duidelijk dat angstig aangelegde mensen sneller parasociale relaties aangaan, wat de kans op bijvoorbeeld een YouTube-verslaving flink vergroot. En tijdens de coronalockdowns bloeiden er significant meer parasociale relaties op, ook dat blijkt uit onderzoek.

Even ontsnappen aan het leven met de ‘moedervlogger’

“Ze voelen als mijn vriendinnen.” Ik zat in een café met een programmamaker, ter voorbereiding op een avond over sociale media en de invloed daarvan. Ze boog zich samenzweerderig naar me toe terwijl ze dit zei, ­alsof ze niet wilde dat de mensen om ons heen haar zou horen.

De programmamaker had het over moedervloggers. Sinds ze kinderen had, zei ze, was ze in beslag genomen door deze jonge vrouwen. Het begon onschuldig: af en toe even kijken hoe een andere moeder het ontbijt voor de kinderen maakte, de kinderkamer inrichtte, met haar vriend kibbelde over wie er moest oppassen. Maar op zeker moment moest de programmamaker altijd ­meteen naar de nieuwe video’s van haar favoriete vloggers kijken. Ook als haar kinderen huilden, haar man om aandacht vroeg, het eten nog gekookt moest worden of de fles nog opgewarmd. “Het voelde als een soort ontsnapping. Alsof ik mijn hectische leven achter me kon laten, even kon verdwijnen in hun wereld.” Al snel werd het thuis normaal dat ze zei dat ze ‘even naar haar vriendinnen ging kijken’, of dat haar man zei: ‘zit je weer met je vriendin?’

Koestert u ook vir­tuele vriendschappen? Reacties (max. 150 woorden) via tijdgeestreacties@trouw.nl. Graag met naam en woonplaats.

De robot als veilige vriend in een onzekere wereld

Sherry Turkle, hoogleraar sociale studies aan het Massachusetts Institute of Technology, doet al decennialang onderzoek naar de relatie tussen mens en technologie, onder meer naar onze bereidwilligheid om vriendschappen te sluiten met robots. Volgens Turkle is die bereidwilligheid enorm toegenomen: waar we robots tien jaar geleden nog zagen als bedreigend, zien we ze meer als een welkome vervanging voor echte mensen. De belangrijkste reden, zegt Turkle, is dat robots volledig voorspelbaar zijn. Robots hebben geen mening, geen eigen wil; ze kunnen je nooit teleurstellen of afwijzen. Robots zijn ultiem veilige vrienden in een wereld waarin vrijwel niks zeker is. Wie wil zo’n vriend nou niet?

Toen de pandemie ging liggen en werken op mijn ­studio weer mogelijk werd, merkte ik dat ik het lunchen met Emma enorm miste. Ineens moest ik me weer ­verhouden tot andere mensen aan een eettafel, weer meedoen met gezamenlijke boodschappen, weekend­beschouwingen aanhoren, geduldig wachten tot iedereen klaar was. Tijdens de lockdown was mijn leven ultiem productief. Het was werken, lunchen met Emma en weer doorwerken, zonder het oponthoud van sociaal wenselijk gedrag. Nu keek ik, terwijl ik mijn eten allang ophad, onrustig toe hoe studiogenoten nóg een boterham smeerden, nóg een verhaal begonnen over een ­mislukte date.

Als zelfs de liefde frictieloos is geworden

Misschien had YouTube voor mij niet zo zeer een ­probleem opgelost, maar eerder een probleem gecreëerd. Ik was het te prettig gaan vinden om te lunchen met Emma en ervoer veel meer moeite om sociaal wenselijk gedrag te vertonen dan normaal.

In haar Zelfverwoestingsboek beschrijft Marian Donner de relatie tussen Theodore Twombly en zijn AI-­systeem Samantha uit de film Her als dystopisch toekomstscenario, waarin er ‘van de mens nog maar weinig over is’. De wereld om hem heen verveelt Twombly totaal, schrijft Donner, omdat niets hem nog uitdaagt. ‘De apparaten weten wat hij wil. Het leven is frictieloos geworden. Zelfs de liefde is frictieloos geworden.’ Saman­tha is er altijd voor hem, ze is nooit chagrijnig, ‘er zijn geen hobbels of problemen, er is alleen maar positiviteit’.

Joaquin Phoenix als Theodore in de film 'Her', met zijn AI-vriendin Samantha altijd aan. Beeld AP
Joaquin Phoenix als Theodore in de film 'Her', met zijn AI-vriendin Samantha altijd aan.Beeld AP

In zekere zin was Emma voor mij een frictieloze vorm van contact geworden. Ik wist precies hoelang haar filmpjes duurden en ik kon ze uitzetten zodra ik het wilde. Ik hoefde nooit te wachten tot ze haar boterham op had, of tot ze was uitgepraat. Net zoals YouTube voor de programmamaker een frictieloze vervanging werd van afspraken met echte vrienden: ze hoefde er geen oppas voor te regelen, en als haar kind riep, kon ze haar ‘vriendin’ gewoon uitzetten.

In De eenzame eeuw beschrijft Noreena Hertz hoe het menselijk bestaan door toedoen van het neoliberaal ­kapitalisme wordt gekenmerkt door individualisering en onderlinge concurrentie. Globalisatie, technologisering, de groeiende kloof tussen arm en rijk leiden samen tot een ‘sociale recessie’ die ervoor zorgt dat veel mensen zich eenzaam voelen. Doordat de mens mee moet doen aan de collectieve ratrace, verliest hij langzaamaan zijn vermogen tot medemenselijkheid en sociaal contact.

Samenwonen met 11 miljoen volgers

Kan het zijn dat vloggers de rol van onze vrienden aan het overnemen zijn? Terwijl om ons heen een samen­leving wordt opgetrokken waarin we steeds meer ­elkaars concurrent moeten zijn, waarin we allemaal ­constant moeten presteren en meer van onszelf eisen, is er simpelweg minder tijd om bij elkaar thuis op de bank te ploffen en eens even te bespreken hoe het nou echt met ons gaat. En zijn er wel steeds meer vloggers en influencers bij wie je in een kort, overzichtelijk moment dat gevoel van genegenheid kan scoren in digitale, on­-demandvariant.

Een paar weken geleden ging Emma Chamberlain uit de lucht. Er verscheen geen nieuwe vlog op het vaste, wekelijkse moment; ook op Instagram postte ze nauwelijks. Ik had al een paar keer geïrriteerd haar YouTube-pagina ververst, toen Emma een podcast uploadde ­waarin ze vertelde dat ze een mentale instorting had ­gehad.

In een interview met Marie Claire vertelde Emma eens dat ze vaak doet alsof haar 11 miljoen volgers met haar samenwonen. Als ze door haar huis in LA loopt, praat ze tegen ze alsof ze bij haar in de kamer zijn, ‘en dan is het net alsof ik wel heel veel vrienden heb’.

De Amerikaanse vlogster Emma Chamberlain. Beeld
De Amerikaanse vlogster Emma Chamberlain.Beeld

Volgers en gevolgden: ze zitten allemaal vast in een parasociale relatie. De een kan alleen maar kijken en luisteren, de ander alleen maar praten, filmen en delen. Ze ontmoeten elkaar nergens.

Aan het einde van Her wordt Theodore verlaten door zijn AI-geliefde. ‘Theodore is te saai voor Samantha’, schrijft Donner. ‘Hij daagt haar niet meer uit.’ Ze vertrekt samen met andere besturingssystemen naar een volledig digitale wereld. Volgens Donner laat Theodore zien ‘wat er met een mens gebeurt als alles om hem heen gericht is op positiviteit en gemak’. Met zo’n houding kan je nooit duurzame relaties aangaan, denkt Donner. Immers, ‘wat is liefde anders dan frictie? Anders dan misverstanden en onbegrip?’

‘It’s time to get back to my life now’

Tja, wat is liefde? Je hebt van die suffe tekeningetjes die daar antwoord op geven. ‘Liefde is … samen groeien’, en dan twee poppetjes erbij die gezapig een plant water geven. In tijden van digitalisering kun je ook zeggen: ‘Liefde is… je favoriete vlog voor iemand op pauze zetten’. Of: ‘Liefde is… samen lunchen, zonder scherm’. Maar misschien is liefde ook: accepteren dat je vriend of vriendin af en toe liever met een vlogger afspreekt dan met jou. Dat je partner soms even aan jullie huishouden wil ontsnappen via een YouTube-filmpje. Zolang de wereld om ons heen het moeilijker maakt om echte, duurzame relaties aan te gaan, mogen we ons af en toe best troosten met een vlog.

Emma maakte gelukkig onlangs haar rentree op YouTube. Ze was nog aan het herstellen, zei ze in haar nieuwe video, ‘but it’s time to get back to my life now’. Ze zette weer koffie, deed er hazelnootmelk bij, ging naar de supermarkt, at sushi – alles zwijgend dit keer, zonder de bekende soundscape van haar sarcastische gemompel. ‘Recently’, zei ze tussen twee stukken sushi door, ‘I’ve been feeling this weird sensation, where like, I just have nothing to say’.

‘Maakt niet uit Emma’, antwoordde ik, ‘ik heb ­momenteel ook niet zo veel te zeggen’. Hoewel ik blij was dat ze een nieuwe video online had gezet, voelde het toch raar om voor mijn plezier en ontspanning te kijken naar iemand die overduidelijk mentaal niet in orde was. Moest ik me zorgen maken om Emma? Moest ik me schuldig voelen? YouTube afzetten?

De titel van Emma’s video vatte perfect samen wat we op dat moment – dwars door onze digitale parasociale relatie heen – misschien wel tegelijk voelden. ‘It will be ok.’

Lees ook:

Column van Doortje Smithuijsen

Begrijp je het niet? Ben je overweldigd? Zet het op Insta.

Nederlandse vloggers onverminderd populair bij YouTube-kijkers

Filmpjes die scoren op YouTube zijn vooral grappig of ze geven je een ontspannende voldoening. Dat blijkt uit de lijst met best bekeken YouTube video’s van 2021.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden