InterviewsSociale media

Verslaafd aan sociale media? Niet deze jongeren: ‘Eng hoe ze je met slinkse technieken verslaafd maken’

Veerle Ceton.Beeld Petra Stavast

Het leven van jongeren speelt zich af grotendeels af op Instagram, Snapchat en YouTube. Sommigen kiezen ervoor van die norm af te wijken en verwijderen sociale media rigoureus uit hun leven. Drie jongeren van 19 en 21 vertellen aan Jette Pellemans waarom. Petra Stavast fotografeerde ze met een van de eerste telefoons met camera, een s75 uit 2005.

‘Ik heb een lijstje gemaakt met dingen die ik leuk vind zonder telefoon’

Veerle Ceton (19) komt uit Nieuwegein en studeert liberal arts and sciences aan de Universiteit Utrecht.

“Drie jaar geleden ging ik met vriendinnen op vakantie in ­Zeeland. We zouden naar het strand gaan, hadden onze badkleding al aan en ik pakte mijn boek. Mijn vriendinnen zeiden: ‘Huh? We gaan niet zwemmen en lezen, we gaan foto’s maken!’ Zij zagen het stranduitje als een ervaring om te delen op Instagram.

Ook ik was soms meer bezig met hoe ik een moment wilde delen op social media, dan met genieten van dat moment. Na een leuke middag ging ik thuis een uur de foto’s ervan bekijken om te besluiten welke het beste paste op mijn instagramfeed. Vervolgens koos ik een filter, bedacht een bijschrift, plaatste de foto én haalde ’m er vijf minuten later toch weer af, want dan vond ik toch die andere foto geschikter. De uren erna checkte ik telkens wie de foto allemaal had geliket. Nu zou ik tegen mezelf zeggen: Veerle, zo belangrijk is het allemaal niet.

Op mijn zeventiende, in 5-vwo, heb ik de Snapchat- en Instagram-app verwijderd. Een tegendraadse actie, maar dat past wel bij me. Ik heb een lijstje gemaakt met dingen die ik leuk vind zonder telefoon: huizen tekenen en verven, lezen, fotografie, poëzie schrijven. Na een uur schrijven heb ik een aantal pagina’s vol, terwijl je aan een uur scrollen door je tijdlijn niets overhoudt.

Toen ik ‘The Social Dilemma’ zag, vond ik het vooral bizar om te zien wat voor trucs bedrijven om jou langer naar dat scherm te laten kijken. Dat voelt verkeerd. Ik vind het absurd dat social media-bedrijven geen verantwoordelijkheid nemen voor die verslaving, maar ik vind ook weer niet dat je hen totaal verantwoordelijk kunt maken. Wij downloaden die app tenslotte toch zelf en ­kijken er telkens op.

Maar ja, wat als het bijna onmogelijk is om zo’n app niet te gebruiken, omdat je dan het gevoel hebt dat je er niet bij hoort? Ook ik ben gezwicht. Toen ik vorig jaar in Leiden ging studeren en iedereen elkaar volgde op Instagram, voelde ik toch de druk daaraan mee te doen.

Dus ik heb de app weer gedownload. Ik probeer er weinig op te kijken en niet zo veel waarde te hechten aan posts en likes als vroeger. Het liefst zou ik het lef hebben om alles te verwijderen. En dat dan iedereen om me heen dat ook zou doen.”

Simon Hart (19) uit Amsterdam is tweedejaars student kunstmatige intelligentie aan de Universiteit Utrecht.

Simon HartBeeld Petra Stavast

“Het begon voor mij in de eerste lockdown. Ik had niks te doen en merkte dat ik veel op Instagram, YouTube en Snapchat zat. Na een week of twee vroeg ik me af: is dit echt waar ik zoveel uren aan wil besteden? Mijn dagen voelden heel kort, zonder dat ik ­eigenlijk iets noemenswaardigs deed.

Toen ben ik een challenge begonnen: één dag helemaal off­line. Ik merkte opeens hoelang een dag wel niet duurt! Zoveel uren die normaal voorbij vlogen en die ik besteedde aan… ja, aan wat eigenlijk? Daarna heb ik mijn gebruik in stapjes afgebouwd. Nu heb ik mijn Facebook en Instagram-­account verwijderd, pushnotificaties van Snapchat uitgezet en ben ik uitgelogd van YouTube.

In de vrijgekomen tijd ben ik gaan schaken, dat deed ik altijd op de basisschool. En ik heb veel boeken gelezen, Grand Hotel ­Europa bijvoorbeeld.

Bepaalde reflexen moest ik ­afleren. Had ik even niks te doen, dan – hup, pak, scrol – had ik die telefoon weer in mijn hand. Maar de inhoudelijke drang om Instagram te checken, was eigenlijk meteen verdwenen. Ik blijk het niet erg te vinden om niet te ­weten waarmee die vijfhonderd mensen die ik volgde bezig zijn. Raar, want vroeger voelde het wél heel belangrijk. Zo bespeelt zo’n medium je dus.

Ik zat met mijn ouders de netflixdocumentaire ‘The Social ­Dilemma’ te kijken en we waren het erover eens dat het kwalijk is wat social media-bedrijven doen. Hun verdienmodel is om jou zo veel mogelijk uren op hun platform te laten spenderen, je zo veel mogelijk hun systeem in te trekken – en je hebt het niet eens door.

Ik vind dat bedrijven als Facebook zich moreel verplicht ­zouden moeten voelen om hier iets aan te doen, maar ja, wie ­bepaalt wat moreel goed of fout is? Ik heb wel het gevoel dat steeds meer mensen dit een ­belangrijk onderwerp vinden. Als een grotere groep sceptisch is en van social media afgaat, kan dat een beweging veroorzaken. ­Tegelijkertijd heb ik soms het gevoel dat ik de enige ben die hiermee bezig is. De meeste van mijn vrienden vinden hun social media-leven normaal en zien geen reden om daarvan af te ­wijken.

Ik studeer kunstmatige intel­ligentie; ik zou in potentie later de algoritmes voor Facebook kunnen gaan bouwen, inderdaad, maar dat is niet wat ik wil. Geen van mijn studiegenoten trouwens: het is saai en het is ­bovendien al af. Ik wil kunstmatige intelligentie inzetten om iets goed bij te dragen aan de wereld. Hoe, dat weet ik nog niet precies.”

‘Eng hoe ze je met slinkse technieken verslaafd maken’

AartBeeld Petra Stavast

Aart Schillings (21) is student communicatie en multimediadesign aan de HAN in Nijmegen.

“Kinderen van nu groeien écht op met social media. Voor mij was er ook nog een tijd zonder; in de brugklas had ik een oude Blackberry, waar ik weinig mee kon. Als je nu twaalf bent en je eerste smartphone krijgt, download je meteen Instagram, raak je verslaafd en weet je niet beter. Als je dan niet leert dat het merendeel van die mensen op de foto niet zo perfect zijn als ze lijken, ben ik wel benieuwd wat voor effect dat later op je heeft.

Het is eigenlijk een groot wereldwijd, sociaal ­experiment.

Of ik daar zelf toch ook niet door ben beïnvloed? Tja, misschien wel. Op de middelbare school kon ik ook onzeker worden van al dat vergelijkingsmateriaal. Op Instagram zag ik allemaal ­mensen met een supergezonde ­lifestyle – waarom zat ik dan een ­frikandelbroodje te eten? Ook had ik best last van fomo, fear of missing out. Als ik een dagje niks te doen had, kon ik me down voelen door al die foto’s van mensen die wél iets leuks deden. Daar zat ik dan, in mijn eentje op mijn kamer.

Als een tijdelijk experiment heb ik toen de Instagram en Facebook-app een maand van mijn telefoon gegooid. Een jaar later, toen ik een reis maakte door Zuidoost-Azië, heb ik ze definitief verwijderd. Op social media ben je bezig met het leven van anderen, terwijl ik mijn eigen ervaringen en omgeving op dat moment belangrijker vond. Ik was los en voelde me heel vrij. Andere backpackers vroegen vaak meteen naar mijn Instagram. Ik denk omdat ze hoopten dat ik ze terug zou volgen; veel volgers hebben geeft toch een bepaalde status. Kijk maar naar hoe influencers hun geld ver­dienen.

Ik loop er niet mee te koop dat ik geen sociale media-apps heb, maar probeer het af en toe toch positief te benadrukken bij vrienden of studiegenoten. Dan zeg ik dat ze het eens een maandje moeten proberen, als interessante challenge.

Maar ik ben ook geen heilige, hoor. Laatst downloadde ik de Instagram-app om even iets op te zoeken en meteen viel ik weer voor die aantrekkingskracht. Ik strandde bij de Verkennen-pagina, waar ze tegenwoordig automatisch scrollen en filmpjes afspelen. Voordat ik het wist, was ik een uur verder en dacht ik: oké, ik verwijder het weer.

Ik vind het eng hoe social mediabedrijven je met zulke slinkse technieken verslaafd kunnen maken. Voor mijn studie leren we hoe we content moeten maken voor die platforms, maar dat is precies wat ik níet wil. Ik zou juist willen nadenken over hoe ik dat social mediasysteem kan ver­anderen. Misschien door er les over te geven op school.

Als je je bewust bent van de beïnvloedingstechnieken, heb je in ieder geval een keus: of het spelletje meespelen, of die apps gewoon niet downloaden. Mij had dat denk ik geholpen op de middelbare school.”

Over de fotograaf

Sinds 2005 fotografeert Petra Stavast (1977) met een Siemens s75, één van de eerste mobiele telefoons met camera-functie. Met het project ‘s75’ onderzoekt ze het spanningsveld tussen ­fotografische traditie en technische vernieuwing. Om de technische beperkingen te ondervangen werkt ze in een vrijwel verduisterde studiosetting, waarin de geportretteerden per opname tien seconden on­bewogen poseren. Volgend jaar verschijnt een boek.

Lees ook:

Zelfs spijt moet lonen in de online jungle van Instagram en TikTok

Keer op keer gebeurt het: een jonge internetster als Famke Louise, en eerder rapper Boef en Lil’ Kleine, ­vergaloppeert zich publiekelijk en komt daarna tot ­inkeer – met méér views, méér likes als beloning. Met dank aan de morele armoede van Facebook en Google.

Hoe je verleidingen van sociale media kunt weerstaan

­­­­­­­Sociale media zijn verslavend, trekken je een informatiefuik in en ze buiten je uit. Het lijkt bijna dat we in deze bekende problemen berusten. Maar aan de hand van deze lessen neem je het heft weer in eigen hand en kun je kinderen helpen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden