Levenslessen David van Bodegom

Verouderingsexpert David van Bodegom deed veel kennis op in Afrika: ‘Klagen maakt je ouder’

David van Bodegom Beeld Merlijn Doomernik

Hij eet vaak brood met hagelslag en op zijn werk zijn er op vrijdag kroketten. Uit het nieuwste boek van verouderingswetenschapper en arts David van Bodegom (41) blijkt dat we niet al te streng voor onszelf hoeven zijn om gezond oud te worden en dat dieren ons veel leren.

1. Verstop de glazen pot met koekjes

“Waarom wordt een muis twee jaar oud en kan een schildpad tweehonderd jaar worden? Die vraag trok me tijdens mijn studie geneeskunde het verouderingsonderzoek in. Dieren met een langzame stofwisseling en grote dieren leven langer. Het roept de vraag op of dat bij de mens ook zo is. Over die verwondering gaat mijn nieuwe boek ‘Het geheim van de schildpad’.

Ons lichaam gaat gewoonlijk zo lang mee als waarvoor het is bedoeld. Nadat rond je veertigste je kinderen zijn geboren, duurt het nog zo’n twintig jaar voor ze op eigen benen kunnen staan. Wij hebben daardoor een lijf met doorgaans garantie tot ons zestigste. Daarna zit je in de reservetijd, krijg je kwalen en hapert er steeds meer. Met een goede leefstijl kunnen we langer gezond leven. Ik hoef geen 120 te worden, maar wil wel voorkomen dat ik diabetes krijg als ik 65 ben.

Wat we daarvoor moeten doen, weten we eigenlijk al een halve eeuw. Niet roken, gezond eten, voldoende bewegen en slapen, niet te veel stress en een fijn sociaal netwerk. Als dokters hebben we lang de patiënt de schuld gegeven: wie zijn leefstijl niet aanpast, wordt ziek en moet dat alleen zichzelf aanrekenen. Ik geloof daar niet meer in. Ongezond leven is een normale reactie op een abnormale omgeving. Ooit wilde ik huisarts worden, maar liever dan wachten tot de mensen bij mij in de spreekkamer aankloppen, voorkom ik dat ze daar belanden.

Stap eens kritisch de keuken in. Vaak staat er pontificaal op het aanrecht een glazen pot met koekjes. Elke keer als je erlangs loopt, word je verleid om er eentje te nemen. Bij mij zou die zo leeg zijn. De koekjes zitten bij ons daarom in blik en staan uit het zicht in een kast.”

2. Vermijd geen feestjes vanwege de taart

“Op die manier kun je verder kijken. Neem de supermarkt. Het vervelende van supermarkten is dat je ze niet zelf mag verbouwen. Maar jij bepaalt welke gangpaden je neemt. Mijn werkomgeving is zo ingericht dat ze me gezond houdt. Wij hebben hier bij Leyden Academy werkfruit en stabureaus. Thuis parkeer ik mijn fiets in de gang, zodat hij me er de volgende ochtend aan herinnert dat ik het ritje Den Haag-Leiden niet met de trein moet gaan. Zo heb ik in her en der prikkels aangebracht die me helpen om goede keuzes te maken.

Veel mensen geven het te snel op. Ze denken: mijn streefgewicht ligt dertig kilo lager, en drie keer in de week naar de sportschool houd ik met mijn knie toch niet vol. Daarbij vergeten ze dat de meeste winst te behalen valt met de eerste stappen.

Je hoeft niet fanatiek elk feestje te mijden vanwege de taart. De dagelijkse routine maakt je gezond of ongezond. Ik heb een hekel aan het gezondheidsfreakerige. Als je doordeweeks genoeg beweegt en niet te veel eet, kun je op vrijdagavond best patat halen en de hele zondag op de bank hangen.”

Beeld Merlijn Doomernik

Wie is David van Bodegom?

David van Bodegom (Zuidhorn, 1978) is arts en historicus en werkt sinds 2009 als verouderingswetenschapper bij kennisinstituut Leyden Academy en als docent aan het LUMC. Hij deed onderzoek naar de gezondheid van ouderen in Ghana en past de onderzoeksresultaten uit Afrika naar de westerse wereld. Samen met collega Rudi Westendorp schreef hij in 2015 ‘Oud worden in de praktijk’. Vorig jaar kwam zijn boek ‘Ontpillen’ uit en afgelopen maand verscheen ‘Het geheim van de schildpad. Wat dieren ons leren over lang leven’ (Atlas Contact, € 19,99).

3. Wacht niet op de overheid

“Wij zitten de hele dag achter een bureautje in een wolkenkrabber en schuifelen na werktijd langs kraampjes met worstenbroodjes. Ons lichaam, dat voortdurend voorraden wil aanleggen, is daar niet op berekend. De overheid zou meer kunnen doen. Een vettaks, accijnzen op frisdrank. Maar we moeten niet wachten tot het Binnenhof in actie komt. Het is in ons eigen belang om onze leefstijl aan te passen en zelf het initiatief te nemen. Onze Vitality Club is daarvan een geslaagd voorbeeld. Een oudere heer uit Ulft vertelde me een paar jaar geleden dat hij met een groep van zeventig leeftijdsgenoten vijf keer per week samenkwam om gymnastiekoefeningen te doen. Er waren geen professionals bij betrokken, het kostte niks en ze deden het al zes jaar dus het was duurzaam. We hebben het concept onderzocht en op meerdere plekken succesvol gekopieerd. De deelnemers voelen zich fitter, slapen beter en het is goed voor de sociale contacten.”

4. Blijf spelen

“Beweging is goed, een marathon lopen niet nodig. Je slijt ervan. Wij mensen waren lang jager-verzamelaars. Dat is wat wij in de natuur doen: de hele dag een beetje scharrelen. En dan mag je af en toe best een sprintje trekken om iets te vangen of wegrennen voor een leeuw. Maar veertig kilometer hardlopen is een beetje overdreven.

Zelf heb ik een hekel aan sport. Bij ons op zolder staat wel zo’n fitnessapparaat. Voor als ik op winterse dagen niet naar mijn werk fiets. Maar leuk vind ik het niet. Op mijn werk hebben we een sjoelbak en overal slingeren spelattributen: tafeltennisbatjes, basketbalnetjes, een minivoetbaltafel. Er wordt gespeeld in de pauzes. En sinds ik kinderen heb, kan ik thuis weer naar hartenlust zandkastelen bouwen. Veel volwassenen hebben het spelen verleerd, terwijl het zo gezond is.”

5. Regel het gewoon

“Tijdens mijn studie onderzocht ik de werking van de schildklier bij het verouderingsproces. In het LUMC zat ik weggestopt in een klein hok zonder raam. In de kamer naast de mijne werd heen en weer gesleept met klamboes, waterfilters en andere avontuurlijke dingen – daar was het Ghana-onderzoek gehuisvest. Het was duidelijk: ik was in de verkeerde kamer terechtgekomen. Gelukkig zochten ze nog iemand om mee te gaan naar Afrika en voor ik het wist zat ik zes weken in een Ghanees dorp.

Weer in Nederland wilde ik het liefst opnieuw naar Ghana, maar ik begon juist aan mijn co-schappen. ‘Als je iets zo graag wilt, regel het dan gewoon’, zei een vriend. Dat was een wijze les en niet lang daarna deed ik promotieonderzoek naar de veroudering van Ghanezen op het platteland.

Diabetes en hart- en vaatziekten komen in de velden van Ghana niet voor, omdat er niet op elke straathoek chips en flessen cola te koop zijn. De zestigplussers zijn er gezonder dan in het Westen. De ouderen die ik tegenkwam, dopten boontjes, voerden de kippen of repareerden het rieten dak. Heel de dag zijn ze in de weer.”

Beeld Merlijn Doomernik

6. Nood breekt wet

“In de regio waar ik verbleef, was ’s avonds niets te doen. Ik bracht de avonden door onder een klamboe en schreef over wat ik meemaakte. Later heb ik die stukjes verwerkt in een roman. Het is het verhaal van Tom, een jonge tropenarts die naar Ghana gaat om in een missieziekenhuis te werken.

In het weekend ging ik uit interesse zelf vaak kijken in een naburig Belgisch missiehospitaaltje. Ik was daar toen er een man werd binnengebracht. Zijn been lag er half af. Er was geen orthopeed, maar als we niet handelden zou de patiënt doodbloeden. Ik heb niet die zaag vastgehad, maar samen met de Vlaamse arts deed ik wat ik kon. Niet voor niets werd de titel van mijn boek ‘Nood breekt wet’.”

7. Drie keer links is ook rechts

“Net als Tom wilde ik toen tropendokter worden. De roman vertelt over de wending die mijn leven niet genomen heeft.

De Belgische missiearts zat daar in zijn eentje. Hij was nooit vrij en zwaar overwerkt – het verouderingsproces ging daar snel. Dan wordt er ’s nachts voor de derde keer op je deur gebonsd. Een hysterische vrouw. Spuit maar plat, we kijken er morgen naar. Volgende ochtend. Overleden. Ik sliep in dat ziekenhuis toen dit gebeurde. Je doet wat het beste lijkt, maar als je daar langere tijd zit en je blikt terug, kun je je afvragen of elke keer het beste doen uiteindelijk het goede is.

Ik heb in Ghana veel westerse medici, zendelingen, zakenmannen gezien die allemaal werden geconfronteerd met een situatie die anders was dan ze zich in hun appartementje in de Randstad hadden voorgesteld. Ze wilden helpen, bekeren, een bedrijf op poten zetten. Maar zodra die idealen botsten met de realiteit moest er iets schuiven. Je had de zakenlieden die zich naar lokaal gebruik drie vrouwen aanmaten, en de missionarissen die alleen nog maar filmpjes op hun computer keken. En er waren mensen die tegen beter weten in stug volhielden. Predikers die bleven preken, ook al wist iedereen dat de toehoorders alleen kwamen om hun mobiel aan het orgeltje op te laden. 

Het motto van ‘Nood breekt wet’ is: ‘Drie keer links is ook rechts’. Er zijn veel Afrikagangers die met goede bedoelingen steeds de ene kant op willen, maar zich na verloop van tijd realiseren dat ze toch ergens anders zijn uitgekomen.

Mijn conclusie is niet dat je beter kunt thuisblijven. Het is geweldig om een tijd in Afrika te werken. Niet alleen omdat je er in medisch opzicht veel van opsteekt, maar ook voor je eigen ontwikkeling. Dáárvoor moet je gaan. Dat je mensen af en toe kunt helpen is fantastisch, maar als dat het vertrekpunt is, kun je beter maandelijks 50 euro overmaken. Ik ontdekte dat wat Ghana nodig had niet zozeer een westerse dokter was. Nee, er was een veel grotere behoefte aan verpleegkundigen die met vaccinaties, klamboes en voorlichting over hygiëne de samenleving vooruithelpen.”

8. Klagen veroudert je

“In Ghana zag ik met hoe weinig een mens toekan. Wij in Nederland moeten niet te veel zeuren en blij zijn met hoeveel we hebben. Als je een tijd in Afrika hebt gewoond, is het vrij eenvoudig om de moeilijkheden bij ons te relativeren. Daar zit natuurlijk een gevaar in, want problemen kunnen ook reëel zijn.

Ik wil positief in het leven staan. Iets doen aan de dingen die ik kan veranderen en de dingen accepteren waar ik niets aan kan doen. De beperkte tijd die ik heb, wil ik zinvol besteden. We moeten ons niet voortdurend vergelijken met de buurman die zo’n grote Tesla heeft. Klagen heeft geen zin en is zonde van de energie. Ja, van klagen kun je verouderen, en zeker ook de mensen om je heen.”

Trouw vraagt wekelijks een bekende of minder bekende Nederlander: welke levenslessen heeft u geleerd?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden