‘Aan de schaamteboom ontspruiten vele kinderen.’

Analyse Milieuschaamte

Van vliegschaamte tot vleesschaamte: werkt al die gecreëerde schaamte wel?

‘Aan de schaamteboom ontspruiten vele kinderen.’ Beeld Nanne Meulendijks

Nu de aarde in rap tempo opwarmt, rest ons een ‘schaamtetijd’ vol vlieg- en vleesvrees. Is de emotie schaamte wel constructief?

Aan de schaamteboom ontspruiten vele kinderen: vleesschaamte, vliegschaamte, aircoschaamte, leefschaamte, bezorgschaamte, Bolschaamte, cappuccinoschaamte, benzineschaamte, cruiseschaamte, barbecueschaamte, sproeischaamte, Uberschaamte, meer-dan-twee-kinderen-schaamte, kaasschaamte, sierbloemschaamte – stuk voor stuk neologismen die voortvloeien uit de klimaatcrisis.

Mag dat nu óók al niet meer, hoor je regelmatig als er weer zo’n nieuw schaamtewoord wordt gemunt. Werkt het creëren van collectieve milieuschaamte eigenlijk om iets te veranderen? Daarvoor moeten we eerst het begrip schaamte in ogenschouw nemen, zegt Ilona de Hooge. Zij doet onderzoek naar de invloed van schuld en schaamte op sociaal gedrag aan Wageningen University.

Schaamte, zegt De Hooge, is het negatieve gevoel dat resulteert nadat je een fout hebt gemaakt. “De emotie zorgt ervoor dat je denkt: dit gevoel wil ik niet nóg een keer; ik ga er keihard voor werken om mijzelf beter te maken, om ervoor te zorgen dat iets niet meer gebeurt. Schaamte is een motivatie om jezelf te verbeteren.”

Grenzen

Schaamte, zegt psychotherapeut Frans Schalkwijk, zorgt ervoor dat je niet over je eigen grenzen gaat. “Als je op Lowlands met je lijf vol drugs iets geks doet en thuiskomt en voelt: dit was niet fraai van mijzelf. Daarmee corrigeer je je zelfbeeld. De schaamte laat je weten: je bent over je eigen grenzen heen gegaan.”

Alleen als je zelf ook vindt dat je iets fout hebt gedaan, kan schaamte tot gedragsverandering leiden, zegt De Hooge. Anderen kunnen wel over vliegschaamte spreken, maar jij kunt fluitend in het vliegtuig naar Thailand stappen. “Als iemand daar kritiek op heeft, kun je hoogstens gêne voelen. Waar schaamte wel kan leiden tot gedragsverandering, is dat bij gêne niet het geval.”

Wanneer eigenen mensen zich collectieve schaamte wel toe? Er zijn wel voorbeelden, zegt psychotherapeut Schalkwijk, die over schaamte het boek ‘Onvolmaakt tevreden’ schreef. “Neem bijvoorbeeld de corrigerende tik. Vroeger heel normaal, nu iets om je voor te schamen. Daar gaan jaren overheen, en het komt onder andere omdat het volgens de wet niet meer mag.”

Hoe breder gedragen het idee is dat iets niet mag, hoe meer effect collectieve schaamte heeft, denkt De Hooge. “Dat zie je nu ook gebeuren met roken. De overheid ontmoedigt het, ook in restaurants mag het niet meer, bij winkels, kappers, in de buurt van kleine kinderen: op een gegeven moment zit roken dan wel in het verdomhoekje, en vragen mensen: ‘Rook jij nu nóg?’”

Beeld Nanne Meulendijks

Mensen kunnen sowieso meer of minder gevoelig zijn voor schaamte, zeggen beide experts. In de sociale psychologie is er zelfs een methode om dit te meten, de ‘shame proneness scale’. De Hooge: “Hoe snel je je schaamt, heeft gedeeltelijk met je opvoeding te maken. Als je ouders jouw fouten steeds benadrukken en omschrijven wat de samenleving daar van vindt, schaam je je sneller.”

Te veel schaamte is niet goed voor je, en hangt ook samen met psychische klachten, zoals depressie, zegt Schalkwijk. “Als je jezelf voortdurend de maat neemt, dan is schaamte heel schadelijk”, zegt Schalkwijk. “Mensen gaan daarbij niet altijd goed met schaamte om, sommigen worden boos, anderen doen alsof het gevoel er niet is, of vertonen vermijdend gedrag.”

Schaamte is wat Schalkwijk noemt een ‘zelfbewuste emotie’: het gaat om de evaluatie van je eigen identiteit. Ben jij zo iemand die zich zorgen maakt over het milieu en daar iets aan probeert te doen? Dan zul je je misschien schuldig voelen als je vliegt. Maar als je jezelf buiten de groep milieubetrokkenen stelt, zal de schaamte veel kleiner of afwezig zijn.”

Averechts

Volgens Schalkwijk is het maar de vraag of milieuschaamte ook tot bewustwording leidt, laat staan gedragsverandering. Sterker nog: het strooien met schaamtewoorden kan volgens hem averechts werken. “Schaamte klinkt heel nobel, maar het gebruiken van dat woord kan zorgen voor een superieur gevoel: je hoort wél bij de mensen die zich het milieu meer aangelegen laten liggen dan anderen.”

Door uit te dragen dat je door schaamte iets laat, beschaam je anderen weer, zegt Schalkwijk. “Dan pak je iemand dus op z’n identiteit, en dat is zelden de opmaat voor een goed gesprek, dan moet iemand wel de hakken in het zand zetten. Nee, mijn zegen heeft die hype mensen aan te spreken op hun schaamte niet. In psychotherapie vermijd ik het woord ook, juist omdat mensen zich erdoor terugtrekken.””

Uiteindelijk gaat schaamte over je geweten en hoe je je zelfbeeld en je daden daarmee verenigt, zegt Schalkwijk. “Het geweten verschilt per persoon. En het is vloeibaar. Als je op het terras in het buitenland zit, en je vergeet af te rekenen, laat je dat makkelijker passeren dan in de buurtkroeg. Hoe moreel je bent, wordt bepaald door hoe dichtbij je je voelt bij anderen.”

Trots

Daar vloeit uit voort dat wij goed met schaamte kunnen omgaan als wat wij ‘fout’ doen, een hoger doel dient, aldus Schalkwijk. “Trots is bijvoorbeeld een goede tegenhanger van schaamte. Neem de milieuactivist die zegt: ik vlieg dan wel naar Brazilië, maar op de conferentie die ik bezoek wordt wel mijn stem gehoord.”

Het woord aircoschaamte, dat deze zomer in de kranten verscheen, weerhoudt Schalkwijk er daarom niet van om volgende week de monteurs binnen te laten. “Ik heb lang geprobeerd mij door de hitte heen te slaan, maar nu lukt het echt niet meer. Ik zet hem alleen aan als het echt nodig is. Want ik schaam mij nog veel harder als ik door de hitte in slaap val in mijn werkkamer!”

Lees ook:
Heerlijk die airco, maar het klimaat wordt er alleen maar warmer door

Met elke hittegolf neemt de vraag naar airco’s toe, maar dat heeft een keerzijde. Airco’s dragen bij aan de opwarming van de aarde, en in 25 jaar tijd is het wereldwijde gebruik ervan verdrievoudigd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden