Marjan van Aubel: ‘Ik noem mezelf solar designer. Die term heb ik zelf bedacht.’

De zintuigen vanMarjan van Aubel

Solardesigner Marjan van Aubel: ‘De zon schijnt altijd, daar maken we te weinig gebruik van’

Marjan van Aubel: ‘Ik noem mezelf solar designer. Die term heb ik zelf bedacht.’Beeld Patrick Post

Kijken, voelen, horen, proeven, ruiken en intuïtie: onze zintuigen bepalen wie we zijn. Deze week: solardesigner Marjan van Aubel (36), die naam maakt met de wijze waarop ze zonnecellen in voorwerpen integreert. Haar zonnedak voor de Wereldtentoonstelling in Dubai viel onlangs in de prijzen. ‘Iets wat energie opwekt, kan ook mooi zijn'.

Rick Pullens

ZIEN - Goed design is onzichtbaar design

“Ik had op jonge leeftijd al slechte ogen, een sterkte van min veertien. Als ik vroeger wakker werd, zag ik ­alleen maar kleuren die in elkaar overvloeiden. Een vaag beeld. Toch vond ik dat een mooie manier om de wereld te bezien. Al die tinten. Misschien is toen onbewust mijn fascinatie voor licht en kleur ontstaan.

Door die slechte ogen was ik ook al jong geïnteresseerd in het oog zelf. Ongelooflijk hoe dat werkt, dat een lichtstraal in je ogen breekt en dan in je hersenen ­belandt. Wonderlijk. We hebben zoveel in ons leven te danken aan licht.

Die fascinatie ben ik pas in Londen bewust gaan herkennen, toen ik een master deed aan de Royal College of Art, waar ik na de kunstacademie mijn skills heb geperfectioneerd. Die master werd gegeven in een gebouw met acht niveaus. Op elke verdieping kon je andere dingen onderzoeken. Ik ben daar echt getraind om fascinaties als vertrekpunt te nemen.

Niet alleen blauw

In het tweede jaar ontdekte ik het bestaan van zonnecellen die energie opwekken door toedoen van kleur. Ik dacht tot dat moment dat zonnecellen altijd donkerblauw waren, zoals je ze doorgaans ziet. Er bleken ook andere kleuren mogelijk, wat betekende dat ik ermee kon gaan ontwerpen. Er ging een wereld voor me open.

Het bracht me naar Zwitserland, naar het lab van ­professor Michael Graetzel, de man achter deze zogeheten dye-sensitized solar cells. De techniek die hij heeft doorontwikkeld lijkt op het proces van fotosynthese in planten, waarbij zonlicht met behulp van chlorofyl wordt omgezet in suikers en een plant kan groeien. Deze zonnecellen zetten licht via kleur om in stroom.

Zijn techniek werd de basis van mijn werk. Ik heb er The Energy Collection mee gemaakt, mijn afstudeerwerk in Londen; een servieskast met borden en glazen die deels uit zonnecellen bestaan. Terwijl je eet en drinkt wordt licht opgevangen. Terug in de kast wordt dit ­omgevormd tot elektriciteit, zodat je een lampje kunt laten branden.

'Ik had op jonge leeftijd al slechte ogen, een sterkte van min veertien. Als ik vroeger wakker werd, zag ik ­alleen maar kleuren die in elkaar overvloeiden.' Beeld Patrick Post
'Ik had op jonge leeftijd al slechte ogen, een sterkte van min veertien. Als ik vroeger wakker werd, zag ik ­alleen maar kleuren die in elkaar overvloeiden.'Beeld Patrick Post

Ik noem mezelf solar designer. Die term heb ik zelf bedacht. Een solar designer kijkt hoe het opwekken van zonne-energie zo kan worden geïntegreerd in een ontwerp dat het op een mooie manier onderdeel wordt van ons leven. Een vanzelfsprekende, misschien wel onzichtbare manier.

Bij goed design zie je de technologie niet. Anders gezegd: ik hoop dat we in de toekomst iets als kapot gaan beschouwen als het niet z’n eigen energie opwekt.”

VOELEN - Het verhaal over zonnepanelen mist gevoel

“Zonnepanelen zoals we die nu kennen zijn niet toekomstbestendig. We moeten voorkomen dat ze het ­asbest van de 21ste eeuw worden, omdat we ze overal maar wegzetten, op daken en in weilanden, en niet ­nadenken over de consequenties die dat kan hebben.

Er is wel een reden waarom het ons nog niet lukt om zonnecellen echt te integreren in onze leefomgeving. Dat komt door het verhaal dat we er nog steeds bij vertellen. Een afstandelijk verhaal. Wie over zonne-energie praat, heeft het al snel over efficiëntie en kosten. Maar dat is een oud verhaal. De technologie is verder, de prijzen zijn gedaald. Zonne-energie is in veel landen zelfs al de goedkoopste energiebron. Dat biedt nieuwe kansen.

Met mijn ontwerpen hoop ik het verhaal over zonne-­energie te veranderen, zodat mensen niet alleen in termen van prijs en opbrengst denken, maar ook zonnepanelen nemen vanuit een emotionele waarde, omdat ze er een gevoel bij hebben.

null Beeld Sunne, een ontwerpe van Marjan van Aubel.
Beeld Sunne, een ontwerpe van Marjan van Aubel.

Dat is nieuw. Vergelijk het met kleding: ooit puur functioneel, maar nu meer dan dat. Kleding zegt iets over je identiteit. Je voelt je ergens prettig in of niet.

Neem mijn ontwerp Sunne, een lamp die je voor een raam hangt en haar energie uit zonlicht haalt. Daarmee zeg je wel iets, zo van: dit is de manier waarop ik naar de wereld wil kijken.

Wie is Marjan van Aubel?

Marjan van Aubel (1985) groeide op in Bergen op Zoom. In 2009 studeerde ze af als designer aan de Gerrit Rietveld Academie in ­Amsterdam.

Ze verhuisde naar Londen, waar ze in 2012 haar master design ­products haalde aan het Royal College of Art. In 2017 keerde ze terug naar Nederland.

Haar Well Proven Chair (2012) is opgenomen in de collecties van prestigieuze musea, zoals het Vitra Design ­Museum in Duitsland en het MoMA in New York.

In november won ze de ARC21 Innovatie Award voor haar zonnedak in het Nederlandse paviljoen op de Wereldtentoonstelling in Dubai.

Sinds 2018 werkt Van Aubel samen met ECN.TNO om een collectie betaalbare producten voor thuis te maken die zonne-energie opwekken.

marjanvanaubel.com

In het licht zelf zit ook emotie. Sunne heeft drie ­standen: zonsopgang, daglicht en zonsondergang. Met elke stand haal je een ander gevoel binnen. Een magisch gevoel, vind ik. Als je naar een zonsopgang kijkt, weet je dat het tijdelijk is, maar wil je dat moment het liefst vangen. Dat licht, die kleuren, ik blijf het prachtig ­vinden.

Alles wat ik ontwerp staat in het teken van solar ­democracy; de gedachte dat er voor iedereen, overal op aarde, genoeg zonne-energie is. En dat iedereen in staat zou moeten zijn z’n eigen elektriciteit op te wekken. Hoe het nu gaat – grote bedrijven die stroom leveren – vind ik vreemd. De zon is van iedereen en levert in één uur genoeg energie om de hele aarde een jaar lang van stroom te voorzien. Wij moeten dat alleen leren aanwenden. De vraag is: hoe?

Samen met ontwerpster Pauline van Dongen, die zonnecellen in kleding verwerkt, heb ik de Solar Movement opgericht, een beweging waarin ook filosofen, mensen uit de industrie en academici zitten. Want voor een energietransitie is kennis uit verschillende disciplines nodig. Ieder kijkt met een andere blik. In september organiseren we de eerste Solar Biënnale. Daar willen we laten zien wat allemaal kan met zonnepanelen en het gesprek over de toekomst aangaan. In de hoop dat er iets verandert.”

RUIKEN - De geur van het lab kleeft aan mij

“Mijn ouders hadden vroeger een apotheek. Dat heeft denk ik indirect invloed op me gehad. Alleen al het feit dat mijn vader als scheikundige op een bepaalde ­manier naar dingen keek. Hij bezag alles vanuit de ­chemische elementen. Zo van: dit is dat en dat is dat. Zo ben ik ongemerkt ook een beetje gaan kijken. Ja, ik heb best wel een bèta-kant.

In de apotheek – we woonden erboven – rook het naar medicijnen. Ik herinner me ook de geur van de linoleumvloer nog goed, van de schoonmaakmiddelen die werden gebruikt. Zo’n heel steriele geur. Die associeer ik echt met vroeger.

Als kind was ik al onderzoekend. Ik speelde vaak in het lab van de apotheek, waar mijn vader medicijnen maakte. Dat werd toen nog gedaan, tegenwoordig wordt alles besteld. Dan trok ik zo’n witte jas aan en deed ik proefjes. Samen met mijn zusje had ik een soort uitvindersclubje. Blijkbaar had ik toen al de drang om dingen te maken die er nog niet zijn.”

'Iets creëren gebeurt altijd vanuit intuïtie: je maakt van niets iets, de weg die je daarbij neemt, ligt niet vast. Maar gaandeweg neemt het verstand het over.' Beeld Patrick Post
'Iets creëren gebeurt altijd vanuit intuïtie: je maakt van niets iets, de weg die je daarbij neemt, ligt niet vast. Maar gaandeweg neemt het verstand het over.'Beeld Patrick Post

INTUÏTIE - Eerst de intuïtie, dan het verstand

“Iets creëren gebeurt altijd vanuit intuïtie: je maakt van niets iets, de weg die je daarbij neemt, ligt niet vast – daar zijn geen regels voor. Maar gaandeweg kom je ­problemen tegen die moeten worden opgelost. Dan neemt het verstand het over. Zo gaat het bij alle beslissingen die ik neem. Ik spring nooit zomaar ergens in, al durf ik wel risico te nemen. Als ik risicomijdend zou zijn, had ik een makkelijker beroep moeten kiezen.

Neem de Wereldtentoonstelling in Dubai. Het is fantastisch om daar aan mee te doen; ik heb het dak van het Nederlands paviljoen mogen ontwerpen. Toen ik werd benaderd zei mijn intuïtie: ja, dit wil je doen. Geweldig om hiervoor gevraagd te worden, een kans. De Eiffeltoren kent iedereen tenslotte ook nog. Toch heb ik goed nagedacht voordat ik ‘ja’ zei.

Het Nederlands paviljoen is een toonbeeld van duurzaamheid geworden, een soort biotoop met een ­eigen klimaatsysteem. Verschillende innovaties komen bij elkaar. De zonnecellen die ik in het glazen dak heb verwerkt, op twintig meter hoogte, leveren energie om water mee te maken en voedsel mee te verbouwen. En dat midden in de woestijn. We laten zien wat er in de toekomst kan, het is niet voor niets een wereldtentoonstelling.

Spel van kleuren en schaduwen

Voor mijn zonnedak heb ik derde-generatie-zonnecellen gebruikt. Dit zijn organische zonnecellen in drie kleuren: blauw, oranje en rood. Die kleuren zijn op folies van gerecycled pet-materiaal geprint en tussen glasplaten gelegd. Als de zon er doorheen schijnt ontstaat een soort moiré-effect, een spel van kleuren en schaduwen. Sommige mensen noemen het moderne glas-in-lood-­ramen.

Ik twijfelde in eerste instantie of ik wel mee wilde doen, juist omdat de Expo midden in de woestijn wordt gehouden. Dat leek me niet echt duurzaam. Daar was ik sceptisch over. Uiteindelijk dacht ik: volgens mij moet ik dit toch doen. Zo’n plek als Dubai heeft het nodig om voorbeelden van duurzame, circulaire projecten te zien.

We hebben goed nagedacht over de vraag hoe we het paviljoen zo circulair mogelijk kunnen maken. Die tentoonstelling duurt maar zes maanden, dus dan laat je niet heel dik glas of andere materialen helemaal naar Dubai verschepen. Het gebouw is zo gemaakt dat alles na afloop kan worden hergebruikt. Het glas van mijn zonnedak gaat terug naar de lokale fabriek. En de folies met zonnecellen rol ik op en neem ik mee terug naar Nederland.”

HOREN - Muziek geeft ontspanning

“Ik hou heel erg van muziek en van dansen. Soms zeg ik tijdens het ontwerpen opeens tegen de anderen: en nu is het tijd voor een lekker nummertje. Heerlijk. Dan ga ik echt even los, om daarna weer verder te gaan. Terug de concentratie in.”

PROEVEN - De smaak van technologie heeft toekomst

“Aan de basis van mijn werk ligt de vraag: wat voor wereld willen we achterlaten voor toekomstige generaties? Daar hebben we nu nog invloed op. Ik ben ervan overtuigd dat we daar nieuwe technieken voor moeten benutten, juist ook op het gebied van zonne-energie.

Toen ik vijf jaar geleden terug uit Londen kwam en de kassen in het Westland zag, dacht ik: waarom wordt al dat glas niet benut? Een gemiste kans. Zo ontstond het idee voor The Power Plant, een kas die je op het dak van je huis kunt zetten en waarin met behulp van energie uit zonnecellen groente wordt verbouwd. Het maakt je volledig onafhankelijk; een oplossing voor het energie- én voedselvraagstuk, zeker nu wereldwijd meer mensen in steden wonen.

De Power Plant lijkt niet op een growfarm, zo’n in-door-boerderij waar enkel met ledlampen groenten worden verbouwd. Mijn ontwerp maakt gebruik van zonlicht én ledlampen. Met rood en blauw licht kun je bepalen hoe snel je wilt dat de bladeren en knoppen van planten groeien. Ook de smaak is te programmeren. Als je wilt dat de tomaten smaken zoals in Zuid-Italië, doe je er bepaalde voedingsstoffen bij.

Ik heb het gevoel dat de urgentie van het klimaatprobleem nog te vaak genegeerd wordt. Olie en gas raken op. En we zien de negatieve effecten van fossiele brandstoffen. Terwijl er gewoon een zon is die de hele tijd schijnt. Daar maken we veel te weinig gebruik van. Als we dat wel zouden doen, zouden veel problemen opgelost kunnen worden, dat weet ik zeker. De techniek is er, nu nog de mentaliteitsverandering.”

Lees ook:
In de duinen bij Petten groeien de groenste zonnepanelen

Zonnepanelen leveren groene energie. Maar zijn ze zelf wel groen? In grote lijnen zeker. Maar volgens TNO (onderzoekscentrum voor de energietransitie) in Petten kan het nog beter. Letterlijk en figuurlijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden