Langs de Lek.

FietsenUtrecht & Zuid-Holland

Slingeren door de geschiedenis van de Waterlinies

Langs de Lek.Beeld Jessica de Korte

De nieuwe Weekendtocht Utrechts Werelderfgoed voert je, al fietsend, in twee dagen door de geschiedenis van de Oude én Nieuwe Hollandse Waterlinie. Langs vestingsteden, forten, sluizen en polders vol vogels.

Tekst & foto's Jessica de Korte

1. ALBLASSERWAARD - Vogels kijken in de polder

Nederland is vol water. Dat kon behoorlijk handig zijn bij het hinderen van de vijand. In het rampjaar 1672, toen Zonnekoning Lodewijk XIV met zijn Franse leger het land binnenviel, brachten de Nederlanders in allerijl een waterlinie in werking, die later de Oude Hollandse Waterlinie zou gaan heten. Door het onder water zetten van grote stukken land tussen Muiden en Gorinchem bleef het westen – Holland, het economische hart van Nederland – onbereikbaar.

null Beeld Jessica de Korte
Beeld Jessica de Korte

De Weekendtocht Utrechts Werelderfgoed gaat door heel wat polders waar boeren 350 jaar geleden hun land verloren zagen gaan. Tussen de rivieren Merwede en Lek ligt de Alblasserwaard, een oer-Hollands veenweidegebied, met plassen, houtkades en knotwilgen. Vergeet de verrekijker niet, want hier leven veel vogels. Bij het mooie stadje Ameide werd in 1672 hevig gevochten. Op een steenworp afstand ligt de Zouweboezem, ooit gegraven als opvang voor overtollig water, nu een geliefde plek voor onder meer de blauwe kiekendief, roerdomp, ijsvogel en baardman. Een vlonderpad loopt door moerasrietland naar een vogelkijkscherm.

zuidhollandslandschap.nl/gebied/zouweboezem

Schoonhoven. Beeld Jessica de Korte
Schoonhoven.Beeld Jessica de Korte

2. SCHOONHOVEN EN NIEUWPOORT - Vestingtweeling aan de Lek

Na het vertrek van de Fransen bouwden de Staten van Holland de succesvolle waterlinie uit. Aan weerszijden van de Lek liggen de vestingstadjes Nieuwpoort en Schoonhoven, die een hoge omwalling en bastions kregen. Een veerboot verbindt de twee plaatsen. Leuk weetje: onder het stadhuis van Nieuwpoort ligt een sluis verborgen. Zo konden boeren en burgers, die zich vaak verzetten tegen het onder water zetten van hun land, de boel niet saboteren. Deze maand wordt de sluis – samen met andere gebouwen – ‘s avonds belicht tijdens het evenement Licht op de Linie.

In het schattige Schoonhoven zie je niet alleen restanten van de stadsmuur, maar kom je ook heel wat zilver- en goudsmeden tegen. De Zilverstad heeft de oudste edelsmidopleiding van het land. “De samenwerking tussen ondernemers is heel fijn”, zegt Kirsten Quaedackers van Atelier Q, die opgroeide in het Limburgse Valkenburg. “Ik ben verhuisd van het ene fietswalhalla naar het andere.”

In het Zilvermuseum is tot 9 oktober de reizende tentoonstelling over de geschiedenis van de Oude Hollandse Waterlinie te zien.

zilvermuseum.com

De schandpaal. Beeld Jessica de Korte
De schandpaal.Beeld Jessica de Korte

3. GOEJANVERWELLESLUIS - Lunchplek met schandpaal

De Oude Hollandse Waterlinie was een slim watersysteem, waarbij sluizen een belangrijke rol speelden. Net ten oosten van het buurtschap Goejanverwelle - het huidige Hekendorp - lag in de zeventiende eeuw een schans, die de Goejanverwellesluis beschermde. Hier, tussen de Enkele en de Dubbele Wiericke, bevond zich het smalste stuk van het gebied dat onder water kon worden gezet. Je fietst over de dijk, met aan beide kanten monumentale huizen en boerderijen. In het voormalige rechthuis zit Uitspanning Goejanverwelle, een fijne lunchplek. Tegenover het terras staat een oude schandpaal, waar veroordeelden aan vastgebonden werden. Gelukkig is het hier nu een stuk gezelliger.

Goejanverwellesluis is ook de plek waar prinses Wilhelmina van Pruisen in 1787 een paar uur werd vastgehouden door patriotten, die vonden dat haar echtgenoot, stadhouder Willem V (prins van Oranje-Nassau), te veel macht had. De zogenaamde Prinsessenboerderij staat aan de Goejanverwelle 33 in Hekendorp. Voor wie van kamperen houdt, ook nu het kouder wordt: net buiten het dorp ligt de kleinschalige Camping de Boomgaard.

Fort bij de Vechten, een groene oase. Beeld Jessica de Korte
Fort bij de Vechten, een groene oase.Beeld Jessica de Korte

4. FORT BIJ VECHTEN - Groene oase achter A12

De provincie Utrecht wilde in het begin niet meedoen aan de Oude Hollandse Waterlinie. De bestuurders hielden in oorlogstijd liever de macht over hun eigen grondgebied. Daarom verscheen de linie direct ten westen van de grens, in de provincie Holland, waar Schoonhoven en Oudewater toen nog onder vielen. Om uiteindelijk toch de stad Utrecht achter de linie te krijgen, werd een nieuw verdedigingssysteem aangelegd, dat later de Nieuwe Hollandse Waterlinie ging heten. De fietsroute loopt ook hier langs.

Een van de grootste forten is Fort bij Vechten, waar je in het Waterliniemuseum meer leert over de historie. Naast het fort ligt een park met Romeinse vondsten. Stap vooral even van de fiets en loop over het enorme terrein, met zijn bomvrije gebouwen en kazematten (soort bunkers). Dicht bij de A12 vind je een groene oase. De bomen en struiken die als camouflage werden geplant, trekken nu vleermuizen, spechten, dassen, marters en uilen aan.

waterliniemuseum.nl

Slapen in een fort

Bij veel forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie kun je een kop koffie drinken, soms kun je er ook slapen. Fort Jutphaas in Nieuwegein heeft een B&B in de oude fortwachterswoning, met uitzicht op de appel- en perenbomen (boeken via natuurhuisje.nl). Je kunt hier van woensdag tot en met zondag een drankje - van zoete rozenlimonade tot gemberbier - of ijsje bestellen, maar mag aan de picknicktafel ook je eigen boterhammen opeten.

Fort Everdingen heeft een natuurcamping.

De doorgezaagde bunker. Beeld Jessica de Korte
De doorgezaagde bunker.Beeld Jessica de Korte

5. DIEFDIJK - Een doorgezaagde bunker én aalscholvers

De eeuwenoude Diefdijk tussen Fort Everdingen en Leerdam markeert de grens tussen de provincies Utrecht en Gelderland. Je fietst hier langs bloemrijke graslanden, met kleine verscholen poelen en plassen, waarvan sommige zijn ontstaan na een dijkdoorbraak. Vanaf de dijk konden de militairen het gebied tot Culemborg onder water zetten. Zo ontstond een watervlakte van meer dan vier kilometer breed. Aan beide kanten van de weg liggen bunkers en forten. Stop zeker even bij de Doorgezaagde Bunker. Door het betonnen bouwwerk loopt een pad naar een waterplas, waar op de houten palen vaak aalscholvers zitten, hun vleugels drogend in de zon.

Aan het einde van de Diefdijk, bij Leerdam, ligt Kaatjes Theetuin, met houten schommelstoelen, tafels met geruite kleedjes en een ren met kippen. “Het is een zalige plek”, zegt eigenaresse Mariska Alta, die de theetuin zes jaar geleden begon. “Ik vind het zo leuk, al die mensen hier!” Probeer zeker haar zelfgemaakte hazelnootschuimgebak of pecannotentaart.

De fietsroute

De Weekendtocht Utrechts Werelderfgoed is een rondje van 124 kilometer, die via fietsknooppunten door Utrecht, Vianen, Leerdam, Schoonhoven, Oudewater en Woerden loopt. Je maakt een flinke tijdreis, langs restanten van de Oude Hollandse Waterlinie, Nieuwe Hollandse Waterlinie en Romeinse limes.

Momenteel zijn er vanwege het jubileumjaar van de Oude Hollandse Waterlinie extra activiteiten, zie oudehollandsewaterlinie.nl. In totaal zijn er drie Waterlinies Weekendtochten, die grotendeels door de provincie Utrecht lopen. Het routeboekje is te downloaden via waterliniesweekendtochten.nl.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden