NaschriftRoel Walraven (1930-2021)

Roel Walraven (1930-2021), de CPN-politicus die de barricades opging, was communist tot in de kist

Roel Walraven wordt in 1963 gearresteerd bij een demonstratie van de ANVJ tegen het apartheidsregime in Zuid-Afrika.
 Beeld Kors van Bennekom
Roel Walraven wordt in 1963 gearresteerd bij een demonstratie van de ANVJ tegen het apartheidsregime in Zuid-Afrika.Beeld Kors van Bennekom

Oud-wethouder en gemeenteraadslid Roel Walraven was een CPN’er in hart en nieren, maar niet van het starre soort. In de Amsterdamse raad kon hij bikkelhard zijn standpunt verdedigen, toch had hij begrip voor andersdenkenden. Ook na zijn afscheid van de politiek verloochende hij zijn idealen niet.

Noor Hellmann

Het was voor Roel een gedenkwaardig moment toen hij in 1982 als nieuwe wethouder in de Amsterdamse gemeenteraad niet alleen verantwoordelijk werd voor sport en cultuur, maar ook voor personeelszaken. Nog vers in het geheugen lag het beroepsverbod voor leden van de Communistische Partij van Nederland (CPN), die een tijd lang in de Koude Oorlog geen baan als ambtenaar kregen omdat de Nederlandse overheid communisten als staatsgevaarlijk beschouwde. Dat drie decennia later uitgerekend een CPN’er 30.000 ambtenaren aanstuurde vond hij een kleine triomf.

Met trots keek hij later ook terug op het eerherstel en de financiële genoegdoening die hij samen met PvdA-politicus Jan Schaefer in 1986 wist te bewerkstelligen voor gedupeerde oud-gemeenteambtenaren in Amsterdam. In 1951 waren zij ontslagen na een staking voor meer loon en betere arbeidsvoorwaarden: het gemeentebestuur zag er destijds een door communisten geïnspireerde actie in.

Communist tot in de kist

Communist tot in de kist, stond op zijn rouwkaart, en dat sloeg niet alleen op de sokken met hamer en sikkel die hij aan had. Een toepasselijke afscheidszin vond hij het zelf, want tot het eind had hij zich ingezet voor een betere wereld. Zijn activisme was niet agressief. Hij demonstreerde onder andere tegen het apartheidsregime in Zuid-Afrika en sympathiseerde met de klassenstrijd. Een socialistisch Nederland had hij graag willen meemaken.

Zijn strijdbaarheid had hij van geen vreemde. Hij werd geboren in de Indische buurt in Amsterdam als derde kind in een communistisch gezin. Zijn vader – koperslager bij Werkspoor – en zijn moeder, die aan jonge kinderen mondorgel-les gaf, waren activistische antifascisten. Ze hadden zich aangesloten bij de internationale organisatie Rode Hulp en boden hulp aan communisten en sociaaldemocraten die tussen 1933 en 1940 vanuit nazi-Duitsland naar Nederland uitweken. In de oorlog brachten ze de illegale krant De Waarheid rond.

Roel maakte mee dat Joodse kinderen in zijn klas nooit meer terugkeerden. Tegelijk beleefde hij de oorlogsjaren als een avontuurlijke tijd. Hij vergezelde zijn ooms bij clandestiene acties in de omgeving. De ene keer kropen ze onder treinen op het rangeerterrein om graan uit een wagon te stelen, de andere keer jatten ze aardappels uit een vrachtschip. Soms sliep hij bij zijn zeven jaar oudere broer Dik die zich in een ruimte boven de vliering schuilhield om de Arbeitseinsatz te ontlopen. Thuis werd veel gezongen, onder meer communistische strijdliederen. Dat moest heel zachtjes, want hun buren waren NSB’ers.

Een dansafspraak en een lift naar Parijs

Al vroeg werd hij lid van het Algemeen Nederlands Jeugd Verbond, een aan de CPN gelieerde jongerenvereniging. Het ANJV maakte zijn wereld groter: de jongeren bezochten wereldjeugdfestivals in steden als Moskou en Berlijn om gelijkgestemden generatiegenoten te leren kennen. Hij, de arbeidersjongen die na de ambachtsschool aanvankelijk machinebankwerker was geworden, kreeg voor het eerst een kantoorbaan toen hij op zijn 24ste voorzitter van de organisatie werd.

In 1955, op een congres van de Organisatie van Progressieve Studerende Jeugd, ontmoette hij Jenny Korlaar, ‘een leuke jonge meid’ die lid was van het dagelijks bestuur van de OPSJ en bij De Waarheid werkte. Ze maakten een dansafspraak, dronken in de maanden daarna vele kopjes koffie samen en liftten naar Parijs. In 1956 trouwde het stel.

Roel Walraven met Johan Cruyff, in 1983 bij de finale van het Amsterdams straatvoetbalkampioenschap.
 Beeld
Roel Walraven met Johan Cruyff, in 1983 bij de finale van het Amsterdams straatvoetbalkampioenschap.

Na hun trouwen hield Jenny, ongebruikelijk destijds, haar administratieve baan, hun twee zoontjes gingen naar de crèche. Haar inkomen was onmisbaar, want Roel verdiende met zijn voorzitterschap bij de ANJV een schamel salaris. In 1966, als lijstduwer op de kandidatenlijst van de CPN in de Amsterdamse gemeenteraad, werd hij tot zijn verrassing in de raad gekozen en kwam hij in de commissie die verantwoordelijk was voor economische zaken, financiën, sport, jeugdzaken en kunst. Twintig jaar was hij raadslid, waarvan de laatste vier als wethouder.

‘Roel praat te veel’, stond al op zijn schoolrapport

De politiek zag hij niet als een baan, hij deed zijn werk uit idealisme. Vanzelfsprekend ging een deel van het inkomen, zoals van alle CPN-leden, naar de partijkas. Dat het gezin het niet breed had, was duidelijk: een deurwaarder die eens op die stoep stond, zag direct dat je van een kale kip niet kunt plukken. Ze gingen er niet onder gebukt en vonden altijd wel een manier de eindjes aan elkaar te knopen. Op kampeervakanties naar Noorwegen namen ze aardappelen en blikken mee – en ook hengels om elke dag een maaltje vis te vangen.

Een mooie bijkomstigheid was dat Roel goed kon knutselen en zelf speelgoed en gebruiksvoorwerpen maakte. Hij was een leuke vader die van spelletjes hield en goochelde op verjaardagen. Veel thuis was hij echter niet. Na een haastige maaltijd nam hij tien minuten rust waarna hij vaak weer naar een raadsvergadering, partij- of verkiezingsbijeenkomst moest, of aan een redevoering werkte. Hij kon lang van stof zijn – ‘Roel praat te veel’ stond al op zijn schoolrapport – maar met grapjes bracht hij lucht in zijn speeches.

Mensen mochten hem. Hij was toegankelijk, geen starre, strenge communist. Je kon beslist met hem lachen. Als hij in de gemeenteraad zijn standpunt verdedigde was hij bikkelhard, maar naderhand dronk hij gerust een kop koffie met zijn tegenstander. Hij had begrip voor andersdenkenden en besefte dat je moet samenwerken om iets voor elkaar te krijgen. In de Koude Oorlog voelde hij de noodzaak zich te verdedigen tegen kritiek op het Sovjetcommunisme; toch liep hij niet blind achter de Sovjet-Unie aan. Zijn houding tegenover Stalin was ambivalent: hij zag diens grote fouten, maar Stalin was voor hem ook een revolutionair en een vrijheidsstrijder die nazi-Duitsland had verslagen.

Hangend aan de staart van een politiepaard

Roel behoorde tot het gestaalde kader van de CPN en beschikte over een groot internationaal netwerk, mede dankzij zijn werk in de Wereldvredesraad waarvoor hij geregeld naar Praag ging. Met zijn ijzeren geheugen en feitenkennis gold hij als een vraagbaak die gebeurtenissen binnen en buiten de partij in een historisch perspectief kon plaatsen. Het stak hem als de rol van het communisme in de geschiedenis werd gebagatelliseerd, zoals in het verzet.

Hij bleef nooit aan de zijlijn staan. Als hij de straat opging trof hij soms zijn oudste zoon Harm, zoals bij een actie van de kraakbeweging, en waarschuwde hem voorzichtig te zijn. Zelf liet hij zich niet gauw wegjagen als er ongeregeldheden uitbraken. Harm zag eens hoe zijn vader zich vasthield aan de staart van een politiepaard om niet geraakt te worden door de wapenstok van een agent.

In 1986 nam hij afscheid van de gemeenteraad. De laatste jaren tot zijn pensioen werkte hij als manager bij het recreatieschap van Noord-Holland. Hoewel hij uit de actieve politiek was gestapt, bleef hij zijn idealen trouw. Het einde van de CPN in 1991 was een verdriet, ook in zijn persoonlijk leven. De partij en vriendschappen waren altijd verweven geweest. Jarenlang ging het er vrolijk aan toe als de vrienden over de vloer kwamen, er was een sterk gevoel van kameraadschap. Door de richtingenstrijd die zich gaandeweg begon af te tekenen ontstond er verwijdering. ‘Scheuren maakt dood’ zei hij, maar later werden de meeste banden toch weer aangehaald. Hij noemde zich voortaan een communist zonder partij, want hij voelde zich niet thuis bij GroenLinks die was opgericht na een fusie van vier kleine linkse partijen, waaronder de CPN.

Met de rollator naar de Dam

Zijn wereld werd allengs kleiner, toch bleef hij actief. Onder meer in de bewonerscommissie van de seniorenflat waar hij woonde, en het bewonersplatform van Oud-West in Amsterdam dat hij hielp oprichten. In 2018, bij de jaarlijkse herdenking van de Februaristaking in 1941, riep hij op tot verzet tegen racisme en vreemdelingenhaat, aangewakkerd door Wilders en Baudet. En twee maanden geleden ging hij nog, 91 jaar oud, met zijn rollator en protestbord in de tram naar de Dam om zich aan te sluiten bij de rij demonstranten die zich keerden tegen de Amerikaanse inmenging in Venezuela.

Het schilderij van Walraven, door Carole van Wees, in  het Verzetsmuseum in Amsterdam. Beeld
Het schilderij van Walraven, door Carole van Wees, in het Verzetsmuseum in Amsterdam.

Ooit, begin jaren tachtig, stond hij aan de wieg van de oprichting van het Verzetsmuseum in Amsterdam. In oktober dit jaar werd een geschilderd portret van hem aangeboden aan het museum. Roel was te broos om erbij te zijn. Anderhalf jaar na Jenny overleed hij thuis aan een hartinfarct. Niet zonder gevoel voor drama had hij een dag tevoren met een goede vriend Der Kleine Trompeter gezongen, een communistisch liedje uit zijn jeugd over een soldaat die sneuvelt aan het front.

Roelof Johan (Roel) Walraven werd geboren op 13 augustus 1930 in Amsterdam en overleed aldaar op 23 oktober 2021.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden