NaschriftJiri Menzel (1938-2020)

Regisseur Jiri Menzel (1938-2020) verbeeldde de ziel van de Tsjechen als geen ander

De films van Jiri Menzel bevatten alles wat geldt als ‘typisch Tsjechisch’. Beeld AP

Als er zoiets bestaat als een Tsjechisch nationaal karakter, dan is het verfilmd door Jiri Menzel. De regisseur overleed op 5 september na een lang ziekbed op 82-jarige leeftijd. Zijn films bevatten alles wat geldt als ‘typisch Tsjechisch’: absurditeit, zelfspot en een ironische ­afstand tot het gezag.

Hij was de zoon van de bekende journalist, vertaler en kinderboekenschrijver Josef Menzel. De jonge Menzel koos voor het nieuwe medium en ging naar de filmacademie in Praag. In de jaren daarna maakte Menzel twintig speelfilms.

Menzel behoorde tot de Tsjechoslowaakse ‘nouvelle vague’: de nieuwe golf. Een groep cineasten die in de jaren zestig thema’s op het witte doek toverden die nooit waren vertoond. Menzels beroemdste film uit deze tijd was ‘Zwaarbewaakte treinen’. Die vertelt het verhaal van een stationschef die tijdens de Duitse bezetting in de Tweede Wereldoorlog zijn eerste schreden in het volwassen leven zet.

Menzel werd er in één klap ­beroemd mee. Zwaarbewaakte treinen stond in 1967 op de shortlist voor een Oscar voor de beste niet-Engelstalige film. Een jaar later kreeg hij hem alsnog. Daarmee was hij op slag een van de gezichten van de Praagse Lente die datzelfde jaar was uitgebarsten. Onder Alexander Dubček zette het land een meer gematigde koers in.

‘Leeuweriken op een draadje’

Maar nog datzelfde jaar rolden Russische tanks Praag binnen en werd de ‘contrarevolutie’ neergeslagen. Veel dissidenten en kunstenaars zochten een goed heenkomen in het Westen. Wie bleef, werd door het regime gekleineerd met derderangs baantjes.

Menzel maakte een film die daar naadloos op aansloot: ‘Leeuweriken op een draadje’, over ­burgerlijke types die worden ­‘heropgevoed’ tot goede communisten. De ironie viel niet in de smaak bij de machthebbers. De film kon pas worden getoond na de val van het communisme in 1990 en won een Gouden Beer op het filmfestival van Berlijn.

Na het neerslaan van de Praagse Lente kreeg Menzel een beroepsverbod opgelegd. Hij trok zich terug in een theater in de Praagse wijk Vinohrady. Later deed Menzel er luchtig over: “Ik ging voor een paar jaar in de ban, maar dat was geen probleem, want ik was toch lui”. Na enkele jaren slaagde hij erin opnieuw films te maken. Ook speelde hij zelf als acteur in andermans films. In 1986 werd hij opnieuw genomineerd voor een Oscar met de film ‘Mijn idyllische dorpje’.

Zijn beroemdste films zijn bewerkingen van boeken van Bohumil Hrabal. Niet alleen Zwaarbewaakte treinen en Leeuweriken op een draadje vertolkten de geest van de beroemde Tsjechische schrijver-bohemien, ook zijn laatste internationale succes, ‘Ik heb de Engelse koning bediend’.

Volle zalen

Menzel probeerde deze roman al in de jaren negentig om te smeden tot film, maar pas zo’n tien jaar later lukte het. In 2006 verscheen ‘Obluhoval jsem anglickeho krale’ die in eigen land prompt de nationale filmprijs won en ook buiten Tsjechië volle zalen trok.

Opnieuw nam de regisseur zijn publiek mee door de Tsjechische geschiedenis, de vooroorlogse ­republiek, de Duitse bezetting, de eerste naoorlogse jaren en het communistische regime. De hoofdpersoon past zich aan bij ­elke machtswisseling. Het is een tragi-komische vertelling met ­bijtende zelfspot.

Ooit werd Menzel gevraagd waarom hij in zijn werk zo luchtig vertelt over akelige dingen. Zijn antwoord: “Sommige mensen hebben een sterke behoefte te ­laten zien dat de wereld niet roze is, maar er zijn grote werken, in de literatuur bijvoorbeeld, die dat niet doen. Ik denk dat deze langer zullen voortleven dan ­werken die tegen de wereld in ­opstand komen.”

Jiri Menzel werd geboren op 23 februari 1938 en overleed op 5 september 2020.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl.

Lees ook:
Er zijn dingen die je niet mág vergeten

En toen gingen we naar Praag. Ik was er nooit eerder geweest, dat wil zeggen dat ik de morsige, beroete, immer rouwende Oostblokstad waar in de kelders van smerige gebouwen moedige dissidenten werden gefolterd door viezige bureaucraten die zich communisten noemden, nooit van nabij gekend heb.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden