NaschriftJohanna Radersma (1946-2020)

Rebelse Jo Radersma bracht overal reuring in het leven

Jo Radersma

Jo Radersma was een flamboyante verschijning die waar ze ook kwam de aandacht trok. Ze was ook een begenadigd boekenredacteur, met een feilloos taalgevoel. Vertalingen die door haar handen gingen, knapten zienderogen op.

 Ze had aanvankelijk een gelukkige jeugd. Jo Radersma was de middelste van drie kinderen die opgroeiden in een harmo­nieus, socialistisch gezin – opa aan vaders kant had nog op het kantoor van SDAP-voorman Troelstra gewerkt. En al werd er thuis in Leeuwarden geen Fries gesproken, ze was er wel trots op dat ze uit Friesland kwam. Jo keek uit naar de zomervakanties op Schiermonnikoog waar ze elk jaar heen gingen; daar leerde ze fietsen.

Haar zorgeloze leven was voorbij toen haar moeder borstkanker bleek te hebben. Na twee jaar overleed ze. De 10-jarige Jo en haar broer en zusje mochten niet bij haar begrafenis zijn. In de jaren vijftig werden kinderen wel vaker weggehouden bij een uitvaart. Haar vader kon het verlies van zijn vrouw niet aan en stortte in. Het gezin zonder moeder werd amper opgevangen, professionele hulp was in die tijd schaars.

Het drama liet zijn sporen na bij Jo. Van verdriet sprak ze een jaar lang geen woord. Ze ging na de lagere school naar het gymnasium, ze had er de hersens voor, maar moest na verloop van tijd naar de hbs en uiteindelijk naar de mulo. Op haar zeventiende verliet ze het huis, maar ze bleef in de Friese hoofdstad wonen. Ze had allerlei baantjes: ze gaf typeles aan spastische kinderen, reed met de bibliobus over het Friese platteland en hielp een archeoloog bij het afgraven van terpen.

Als negenjarige op het strand van Schiermonnikoog.

Ze had regelmatig verkering, raakte zelfs verloofd, maar werd hopeloos verliefd op een vrouw met wie ze ging samenwonen. Dat was in de jaren zestig zeer ongewoon, en ook Jo dacht aanvankelijk de vrouwenliefde zélf uitgevonden te hebben. Maar van afkeurende ­reacties trok ze zich niets aan. Ook in andere opzichten was ze rebels: ze colporteerde met het blad van de nieuwe beweging Provo.

Eind jaren zestig – ze was begin twintig – verhuisde ze naar Amsterdam. Jo woonde in een pand op het Bickerseiland, vlakbij het Centraal Station, dat ze haar hele leven zou aanhouden. Ze haalde alsnog, in de avonduren, het atheneumdiploma om daarmee tandheelkunde te kunnen studeren, maar daar kwam het niet van. Ze zou wel haar hele leven een passie houden voor een gaaf gebit: bij anderen, maar ook bij haarzelf.

David Bowie-lookalike

Na een paar jaar kon ze bij uitgeverij Meulenhoff aan de slag als redacteur. Jo was altijd al een verwoed lezer, ze verslond Nederlandse en buitenlandse literatuur en had een feilloos taalgevoel. Ze redigeerde de vertalingen van het werk van Robert Musil, Günter Grass en Louis-Ferdinand Céline, die te boek staan als lastig te vertalen auteurs. En ook vertalingen van Portugese en Chinese schrijvers gingen door haar hand, talen die ze niet beheerste. Maar Jo wist er dan toch in overleg met de betrokken deskundigen en het raadplegen van buitenlandse vertalingen perfect Nederlands van te maken, waarbij de woorden en zinnen dezelfde gevoelswaarde behielden als in het origineel.

Jo met broer Jietze.

Collega’s liepen met haar weg vanwege haar professionele kwaliteiten, humor en ­directheid. Argeloze bezoekers op de uitgeverij kon ze overrompelen door plompverloren te vragen wanneer ze het het laatst hadden gedaan, met wie en hoe het was geweest. Jo bracht zowel op haar werk als privé reuring in het leven.

Ze kwam eind jaren zeventig terecht in de lesbisch-feministische scene in de hoofdstad en werd stamgast in het vrouwencafé Saarein. Ze had diverse relaties met vrouwen, hoewel ook mannen naar haar hand dongen. Ze kon die mannen, als dat nodig was, scherp op hun nummer zetten. Jo was een heel mooie vrouw, ze werd door haar uitstraling weleens aangezien voor David Bowie. Ze was altijd smaakvol gekleed, al zat er soms een schroeivlekje in haar goed gestreken blouse of jasje want ze was haar hele leven een verstokt rookster. En ze droeg het liefst een designbril.

Begin jaren tachtig liepen niet lang na elkaar twee relaties op de klippen. Ze kreeg een inzinking en ging te rade bij een professionele hulpverlener die haar voorhield dat ze de dood van haar moeder misschien nooit goed verwerkt had; toen was ze immers ook verlaten. Jo realiseerde zich voor het eerst hoe ingrijpend die gebeurtenis voor haar is geweest.

Naar buiten was ze de vrolijke, humoristische en levenslustige vrouw, met veel bravoure. Maar ze kon ook somber zijn, had last van winterdepressies. Toen ze de veertig al was gepasseerd, ontmoette ze Mineke, met wie ze de rest van haar leven zou delen. Ze trouwden kort nadat het homohuwelijk in Nederland mogelijk was geworden.

Gek op tuinieren

Het werk van haar partner bracht een paar keer een verhuizing met zich mee, naar Zuid-Limburg en naar Groningen. Jo onderhield er de grote tuin, ze was gek op tuinieren. Ze werkte inmiddels thuis als zzp’er, dus ze was niet meer aan Amsterdam gebonden. Jo was in 1993 pardoes ontslagen bij Meulenhoff, waar ze bijna twintig jaar met groot plezier had gewerkt. Maar de nieuwe eigenaars wilden meer winst maken en voerden een drastische reorganisatie door, waarvan een handvol redacteuren het slachtoffer werd.

In 1990 met haar levenspartner Mineke.

Als freelancer ging Jo aan de slag voor een reeks andere uitgeverijen en auteurs, met dezelfde energie en nauwkeurigheid. Ze had een ijzersterke reputatie als redacteur opgebouwd, en daarvan kreeg ook het Nederlands Bijbelgenootschap lucht. Dat was al jaren met diverse kerkelijke gezindten bezig met een nieuwe literaire bijbelvertaling waar vertalers, theologen, schrijvers, dichters en journalisten uit Nederland en Vlaanderen bij betrokken waren. Voor de eindredactie van het project, een heel zware klus, was een professional nodig die er met een onbevangen blik naar kon kijken.

Die onbevangen blik had Jo. Ze was niet gelovig en dat was in het mijnenveld dat een bijbelvertaling is, een voordeel. Door haar nuchtere instelling en deskundigheid was ze bij meningsverschillen in staat compromissen aanvaard te krijgen. Ze was onder de indruk van het laatste bijbelboek ‘Openbaringen’. Dat vond ze een heel bijzondere tekst. Maar haar mening over het geloof was niet veranderd: “Ik heb de Bijbel acht keer van voren naar achteren gelezen en met spanning gewacht of er een vonkje over zou springen. Dat is niet gebeurd.”

Dwars door de overgang

Ze deed nog veel meer. Van meet af aan zat Jo in de redactie van Armada, het tijdschrift voor wereldliteratuur. Ze redigeerde boeken, het ene na het andere, fictie en non-fictie. En ze schreef ze zelf, zoals (met een co-auteur) ‘Dwars door de overgang’, met interviews met vrouwen over hun ervaringen in die periode.

Ze kon genieten van het leven, ging met haar echtgenote naar New York, maar stelde wel als voorwaarde dat ze in het gerenommeerde hotel Waldorf Astoria zouden logeren – de prijs viel gelukkig mee. Eén keer ging ze naar het Boekenbal, maar dat vond ze geen succes, ze boorde haar grote netwerk liever aan op momenten dat het háár uitkwam. Ze hield zeker wel van feestjes, van koken en lekker eten, maar ook van knutselen en schilderen in huis, van het afstruinen van rommelmarkten. 

Vier jaar geleden kreeg ze een hartaanval. Ze moest uiteindelijk een openhartoperatie ondergaan. Tijdens de revalidatie werd er een knobbel in haar borst ontdekt. De behandeling verliep aanvankelijk goed, maar de kanker was van een agressieve soort en kwam terug. 

Afgelopen herfst vierde Jo nog haar verjaardag met een groep vriendinnen. Aan het begin van het feestje vertelde ze openhartig hoe ze ervoor stond, maar ze zei er meteen bij dat ze er verder niet over wilde praten; ze wilde nu plezier hebben. Tot het eind aan toe was ze actief, ze maakte nog het laatste nummer van Armada persklaar. Ze werd 73 jaar.

Johanna Regina Radersma werd geboren op 27 september 1946 in Leeuwarden. Ze overleed op 15 april 2020 in Haren.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden