Wandelen in de Italiaanse Alpen.

Naschrift Paul Baartman

Paul Baartman (1970-2019) was een alleskunner die leerlingen niet in een hokje duwde

Wandelen in de Italiaanse Alpen.

Hij kon goed lesgeven én organiseren, werd gerespecteerd door zijn collega’s en was geliefd bij zijn leerlingen; op veel mensen maakte Paul Baartman een onuitwisbare indruk.

Toen hij als puber van de middelbare school werd weggestuurd, onder andere wegens chronisch spijbelen, besloot Paul Baartman later zelf het onderwijs in te gaan. Zo’n drastische maatregel ging in zijn ogen veel te ver. Waarom hadden de leraren en de directie niet geprobeerd hem meer te motiveren en bij de lessen te betrekken, waarom hadden zij de makkelijkste weg gekozen: wegwezen jij? Dat moet anders kunnen, dacht Paul, en dat zal ik later als leraar ook doen. Wat er ook zou gebeuren.

Dat hij het onderwijs in zou gaan, was niet zo gek, want zijn moeder werkte daar ook al in. Paul groeide op in een gelovig gezin in Nieuw-Vennep, hij was de jongste van vier kinderen. Ze moesten op zondag twee keer naar de kerk en deden belijdenis. Paul trouwde al op jonge leeftijd.

Tweedegraads bevoegdheid

Als kind las hij veel, vooral over de Tweede Wereldoorlog. Als hem werd gevraagd of hij in z’n jeugd een of ander tv-programma had gezien, zei Paul steevast: “Nee, ik las altijd de boeken van Loe de Jong”. Hij ging zijn eigen gang, had weinig vrienden, ging niet vaak uit. In de vakanties en op zaterdag werkte hij bij een boer op het land, voor een zakcentje.

Paul in de keuken: koken was zijn grote hobby

Hij rondde toch met succes de havo af. Na zijn diploma begon hij aan de lerarenopleiding in Amsterdam. Hij koos voor Nederlands als hoofdvak, hij behaalde daarin een tweede­graads bevoegdheid. Nog voordat hij afstudeerde, kreeg hij een baan op het Adriaan Roland Holst College in Hilversum. Daar maakte hij al gauw naam als iemand die niet alleen fantastisch les kon geven, maar ook geweldig kon organiseren, een combinatie die vrij zeldzaam is. Zo was hij een meester in het maken van roosters. Binnen de kortste keren was hij een spin in het web en als teamleider van mavo/vmbo had hij zich onmisbaar gemaakt. Op een vergadering verzuchtte een collega eens: “Wat gaan we doen als Paul Baartman omvalt?” Het antwoord was dat de school dan een heel groot probleem zou hebben.

Lange stiltes

Hij was geen allemansvriend. Paul stond bekend als hoekig en ontoegankelijk. In gesprekken met leerlingen en collega’s liet hij vaak lange stiltes vallen, wat trouwens heel effectief kon zijn. Als hij op vergaderingen het woord voerde, deed hij dat meestal als laatste, maar dan had hij vaak ook wel iets zinnigs te zeggen, waar nog niemand aan had gedacht. En er zat bijna altijd humor in zijn woorden, want hij kon buitengewoon geestig zijn.

Zijn eerste huwelijk eindigde na een paar jaar in een scheiding. Ook zijn tweede huwelijk, met een collega van school, hield uiteindelijk geen stand. Hoewel Paul gek was op lesgeven, besloot hij toch de beleidskant op te gaan. Niet omdat hij nou zo ambitieus was, maar omdat je dan meer invloed hebt. Zijn redenering was eenvoudig: als ik lesgeef, hoe goed ook, profiteren daar alleen de leerlingen van mijn klas van. Maar ben ik een goede adjunct-directeur, dan heeft de hele school daar wat aan.

Hij kreeg die functie op het Vechtstede College in Weesp, een zusterschool van het Roland Holst. Ook daar kon hij al zijn organisatorische talenten ontplooien. Maar Paul wilde nog meer. Niet zozeer hogerop, maar een school met meer uitdaging. Die kinderen in Hilversum en Weesp, die redden het allemaal meestal wel, redeneerde hij, ook later in het leven. Maar kinderen op een school in bijvoorbeeld Amsterdam-Zuidoost, die hebben het een stuk moeilijker en die hebben vaker een extra zetje nodig.

Met succes de stormbaan afgelegd;

Het toeval wilde dat de oudste middelbare school daar, de OSB (Open Schoolgemeenschap Bijlmer), een nieuwe adjunct zocht. De sollicitatiecommissie benaderde Paul wiens reputatie als alleskunner hem al vooruitgesneld was. De OSB is zo oud als de Bijlmer zelf, ziet zichzelf als een school met idealen, kent een tweejarige onderbouw voor alle leerlingen, van vwo tot vmbo (een soort middenschool, vrij uniek in Nederland) en telt veel kinderen van Surinaamse, Antilliaanse en Ghanese afkomst.

Het klikte en Paul ging vier jaar geleden voortvarend aan de slag. Misschien iets te voortvarend: op zijn eerste vergadering hield hij een pleidooi voor meer realisme bij docenten en directie. Daar schrokken sommige collega’s nogal van: wilde die nieuwe Baartman onze zo gekoesterde idealen bij het grofvuil zetten, wat hebben we voor iemand binnengehaald? Ze vroegen en kregen uitleg, de kou was snel uit de lucht. Paul kon er later grappen over maken.

Mister Zermelo

Hij verbaasde zich erover dat de OSB nog een ouderwetse manier van roosters maken had. Hij voerde het softwareprogramma Zermelo in, dat hij als z’n broekzak kende – hij had niet voor niks de bijnaam mister Zermelo. Voor hem was het niet zomaar een technisch programmaatje, nee, er zat een filosofie achter: het voorzag in een perfecte verdeling van de diverse vakken over de week, wat het onderwijs én de leerlingen ten goede kwam.

Ook op de OSB bleef Paul een paar uur per week lesgeven, aan de hoogste klas van het vmbo, zijn favoriete groep. Juist van die leerlingen krijg je feedback, vond hij. Hij besprak met ze het boek en de film ‘De Aanslag’ van Harry Mulisch, zo kwamen het vak Nederlands en de Tweede Wereldoorlog samen. De leerlingen vonden het prachtig.

Hij maakte lange dagen, maar Paul was ge­lukkig beresterk. Hij begon ’s ochtends al vroeg en maakte dan een praatje met de ­conciërge, oog en oor van de school die precies wist wat er speelde, en die hem kon vertellen welke leerlingen problemen hadden of ­misschien wat meer aandacht konden gebruiken.

Tweede kans

Een paar keer per jaar organiseerde hij een barbecue. Die waren ‘legendarisch’, om een geliefd stopwoord van hem te gebruiken. Hij kon koken als geen ander, kende de beste slagers van Amsterdam en de beste Turkse winkels. Hij meed de grote supermarkten, want dat waren volgens hem afzetters. En hij was een groot wijnkenner, ging elk jaar met een clubje op wijnreis, bij voorkeur naar Italië – hij was gek op dat land. Het lezen van boeken, in zijn jeugd z’n grote hobby, had hij goeddeels opgegeven, toch opmerkelijk voor een leraar Nederlands.

Zo’n jaar na zijn aantreden op de OSB was er een vervelend incident. Vier leerlingen werden verdacht van computerfraude. Bij de leiding gingen er stemmen op om ze van school te verwijderen. Paul liet duidelijk blijken dat hij het daarmee niet eens was. Hij schreef een uitvoerige brief waarin hij een tweede kans voor de jongens bepleitte. Hij verwees nadrukkelijk naar zijn eigen ervaring, 35 jaar geleden. We zijn een schoolgeméénschap, we moeten het samen zien te rooien, betoogde hij. De vier mochten blijven, ze hebben inmiddels het einddiploma gehaald.

Bij zijn afscheid in Hilversum, met op de standaard een hele jonge Paul.

Mensen die Paul nog op het Roland Holst hadden meegemaakt, zagen verandering in zijn karakter. Hij werd milder, bedachtzamer, spraakzamer. Een van hen was Bonnie, lerares biologie die hem al twintig jaar kende maar voor wie Paul lange tijd een ontoegankelijke collega was geweest. Zo’n acht jaar geleden kregen ze een relatie. Aanvankelijk bleven ze apart wonen, maar in het voorjaar van 2018 betrokken ze samen een mooi appartement in Amsterdam.

Prachtige herinneringen

Ongeveer in dezelfde tijd kreeg Paul gezondheidsklachten die op een burn-out wezen. Maar er bleek iets veel ernstigers aan de hand: er zat een tumor in zijn hersenen die niet te opereren was. Alleen een chemokuur kon zijn leven nog verlengen.

De verslagenheid was groot: bij zijn dierbaren, collega’s en leerlingen. Hij kreeg talloze brieven van mensen die tien, vijftien jaar geleden les van hem hadden gehad en die prachtige herinneringen ophaalden en die hem bedankten voor wat hij voor hen had betekend. Paul las en herlas ze, met tranen in de ogen.

Bonnie zag dat hij nóg milder werd en vooral ook emotioneler. Uiterlijk was niet aan hem te zien dat hij ziek was. Maar hij kon steeds minder. Tegen een oud-collega zei hij: “Je vergeet allemaal dingen die je graag had onthouden en dingen die je graag zou vergeten, die blijven op je netvlies gebrand”. Vorige maand gaf hij te kennen dat hij niet meer verder wilde.

Paul Baartman werd geboren op 9 september 1970 in Nieuw-Vennep; hij stierf op 20 september 2019 in Amsterdam.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden