null

Mens in de machine

Op zoek naar Doosje, de stem van mijn navigatiesysteem

Beeld Fenna Jensma

Nu zijn auto bijna op is, vat redacteur Maarten van Gestel (27) een fascinatie op voor de vrouw die hem al meer dan zijn halve leven gidst. Op zoek naar de stem achter het navigatiesysteem: Doosje.

Maarten van Gestel

Mijn vriendin en ik zijn pas echt op vakantie wanneer we de grens over zijn. Niet omdat het avontuur lonkt nu we Nederland de rug toe keren. Nee, dat ultieme vakantiegevoel heeft te maken met ons navigatiesysteem, dat op dat moment haar even voorspelbare als opmerkelijke uitspraak doet. Een uitspraak waarvan je zou schrikken als je baas die doet, of je partner, maar die in de Toyota Prius de aftrap is voor een onvergetelijke roadtrip.

‘U hebt een grens overschreden.’

Maak kennis met Doosje, de prachtige stem van de auto die niet alleen grensoverschrijdend gedrag aan­kaart, maar mij ook het grootste deel van mijn leven al overal naartoe gidst. Die onderweg naar Italië, Portugal of Polen mooi bijtijds afslagen aankondigt, maar minder goed is in het informeren over verkeersomstandigheden. Die op willekeurige momenten komt met waarschuwingen – ‘over honderd meter, file’ / ‘over ­honderd meter, incidenten’ / ‘over honderd meter, obstakels’ – waarvan wij inmiddels weten dat ze nooit uitkomen.

Vandaar de bijnaam Doosje: ze zit in een doosje, is niet altijd de slimste, en tegelijkertijd zouden onze vakanties niet hetzelfde zijn zonder haar warme, rustgevende aanwezigheid.

Mijn tijd met Doosje is bijna voorbij. De auto is veertien jaar oud en heeft kuren. Deze zomer maken mijn vriendin en ik één laatste grote reis: op de ferry naar de ruige fjorden van Noorwegen, noordelijker dan wij en Doosje ooit zijn geweest.

Het begin

Dat aanstaande afscheid maakt me benieuwd. Wie is Doosje? Hoe werd zij de stem van mijn Prius? Hoe voelt het voor haar om te weten dat ze elke dag duizenden mensen gidst? En, een vraag die me lichte zorgen baart, heeft de vrouw achter Doosje nog werk, nu navigatie­systemen massaal zijn overgestapt naar synthetische stemmen, die emotieloos en mechanisch door computers worden gegenereerd?

Veertien jaar geleden kwam Doosje in mijn leven. Ik was een brugklasser toen mijn vader het gezin bij elkaar riep. Hij en mijn moeder moesten mijn broer en mij iets belangrijks vertellen. Zenuwachtig ging ik zitten. Ik wist hoe druk mijn vader was met zijn baan bij een groot, internationaal bedrijf. Had hij promotie gemaakt en moesten we emigreren? Gingen mijn ouders scheiden?

De mededeling bleek van heel andere aard. Mijn vader had ervoor gekozen om demotie te maken, waardoor hij eindelijk meer tijd zou krijgen voor ons. Het gevolg: hij moest zijn chique lease-Volkswagen inleveren en voor het eerst in vijftien jaar tijd zelf een auto kopen.

null Beeld Fenna Jensma
Beeld Fenna Jensma

De coolste saaie auto ooit

In april 2008 reden mijn ouders de oprit op in een gloednieuwe Toyota Prius, tegelijkertijd de meest geliefde en meest gehate auto ter wereld. Autoliefhebbers waren het erover eens dat deze eerste populaire hybride-auto lelijk was. Maar een jaar ervoor was An Inconvenient Truth uitgekomen, de film waarin Al Gore het klimaatprobleem pijnlijk onder de aandacht bracht. Hollywoodsterren als Leonardo DiCaprio en Julia Roberts verruilden hun Ferrari’s en Hummers voor de oerdegelijke ­Prius, die zo de coolste saaie auto ooit werd.

Mijn relatie met de Prius begon slecht. Deels door de kleur: een smakeloze kruising tussen bruin en goud. Hoe hadden mijn ouders daarvoor kunnen kiezen? En deels doordat mijn bekakte klasgenoten – met vaders in Audi’s en BMW’s – me uitlachten. “Waarom heeft je pa een Prius gekocht?”, vroeg de grootste autonerd van de klas me elke week.

Maar stukje bij beetje werd de Prius deel van ons ­gezin. En dat kwam – naast het gave schermpje met ­realtime informatie over de hybridemotor – vooral door Doosje: de vriendelijke, rustgevende navigatiestem bij wie we ons thuis voelden. ‘Uw routebegeleiding zal nu starten’, zei ze nadat mijn ouders haar geprogrammeerd hadden, op kalme toon, een tikje deftig, met de flair van een KLM-stewardess die je een kopje koffie aanbiedt. En vooral: overduidelijk de stem van een echt ­persoon.

Ondanks haar neutrale uitspraak klonk ze bijna tevreden

‘U bent op uw bestemming aangekomen’, zei Doosje wanneer ons gezin een pretpark in Duitsland bereikte en ondanks haar neutrale uitspraak klonk ze bijna tevreden.

In de bovenbouw begon ik onze Prius te verdedigen. En toen ik op mijn 18de mijn rijbewijs haalde, mocht ik zelf met Doosje op pad.

Het idee om op zoek te gaan naar de vrouw achter het navigatiesysteem komt van mijn vriendin. Tijdens onze zomervakanties is Doosje bijna een persoonlijkheid geworden, de stem van het oude beestje dat ons, ondanks haar leeftijd, toch overal naartoe brengt.

Het vrolijkst worden we van haar instructies wanneer we door een Italiaanse tunnel rijden en een afslag moeten nemen. ‘Na vierhonderd meter rechtsaf’, zegt ze dan, gevolgd door een atonaal, duidelijk eraan vastgeplakt ‘IN DE TUNNEL’, afgesloten met de volstrekt andere stem van Doosjes Italiaanse evenknie, ‘richting Firenze!’

De laatste jaren moeten we haar soms uitzetten, omdat ze nieuwe wegen niet kent en paniekerig instructies herhaalt wanneer ze denkt dat we dwars door weilanden scheuren. Dan schakelen we over naar Google Maps, die elk weggetje kent en waarschuwt voor elke file, maar wiens emotieloze computerstem niet kan tippen aan die van Doosje.

Vorig jaar, in de Zwitserse Alpen, waar de auto nog meer dan anders piepte en kraakte, kende Doosje de wegen nog. Dus eenmaal boven kreeg het dashboard een aai. “Dankjewel Doosje”, zei mijn vriendin.

De Toyota Prius van Maarten. Beeld Maarten van Gestel
De Toyota Prius van Maarten.Beeld Maarten van Gestel

Zou ze openstaan voor een ontmoeting?

Ik besef dat we Doosje dit jaar, midden op zee tussen Denemarken en Noorwegen, misschien voor het laatst ‘u hebt een grens overschreden’ zullen horen zeggen. Dus stuur ik een mail naar Toyota met de vraag of zij ­weten wie de Nederlandse stem is van onze veertien jaar oude Prius en of zij openstaat voor een ontmoeting. Misschien, denk ik, is zij wel net zo benieuwd naar ons verhaal als ik zijn naar het hare.

De persvoorlichter van Toyota is enthousiast, maar benadrukt dat het misschien moeilijk wordt om zover in de tijd terug te gaan. En dan moet Doosje ook nog willen meewerken. Maar: ze gaat haar best doen.

In afwachting ga ik op onderzoek uit. Doosje behoort tot een uitstervend soort, want navigatie- en hulpstemmen komen nu uit de computer, door acteurs ingesproken systemen zijn iets van het verleden. “De heilige graal is om een stem te genereren die niet te onderscheiden is van een echt mens”, zegt Daan van Esch, taaltechnoloog bij Google.

Hartstikke ouderwets

Charmant, dat verhaal over mijn gehechtheid aan Doosje, zegt hij, maar een navigatiesysteem met instructiezinnen ingesproken door acteurs vindt hij hartstikke ouderwets. Daarvoor moet iemand elke instructie voorlezen, precies zoals de autobestuurder die te horen krijgt. “Dat zijn zo’n driehonderd zinnen”, zegt hij. “Het aantal uitspraken dat het systeem kan doen, is beperkt.”

Synthetische stemmen werken anders. Een acteur komt naar een studio, leest een lange rits zinnen voor die niets met autorijden te maken hebben, maar waarin wel alle Nederlandse klanken voorkomen. “Onze programma’s kunnen op basis daarvan alle woorden en zinnen maken die we maar willen.” Daardoor, zegt Van Esch, is het aantal gesproken instructies van Google Maps, met straatnamen in alle landen en talen, eindeloos veel gedetailleerder dan die van mijn oude Prius.

En het mag nu nog enigszins mechanisch klinken – ook vanwege de beperkte rekenkracht van smartphones – maar de tijd nadert dat die stem niet meer van een mens te onderscheiden is, verzekert hij.

TomTom gaat een stap verder, zegt woordvoerder Ivo Bökkerink. Het bedrijf werkt sinds kort samen met Alexa, de digitale assistent van Microsoft. “In de toekomst treedt de interactie met de stem nog meer op de voorgrond.” Bökkering schetst de toekomst waarin auto’s zelfrijdend zijn. De navigatiestem is er vooral nog om de passagier gezelschap te houden. Het ‘infotainmentsysteem’ van TomTom kletst je bij over de omgeving en beantwoordt je vragen, als een echte gids.

Het klinkt alsof mensen zich aan Doosje 2.0 nog meer kunnen hechten en toch krijg ik de rillingen van dit toekomstbeeld. Ik kan me – is het nostalgie? – niet voorstellen dat die computerstem ooit kan tippen aan de echte, kalme en menselijke Doosje.

“Ik heb goed nieuws voor je”, mailt een Toyota-woordvoerder. “In de bijlage de contactgegevens van de stem van de oude Prius.” Ik veer op: ze hebben haar gevonden. Haar echte naam is Dita Jansen, ze is 69 jaar oud. Aan haar telefoonnummer te zien, woont ze ergens in Het Gooi.

null Beeld Fenna Jensma
Beeld Fenna Jensma

Even wennen dat Doosje een mens van vlees en bloed is

Ik ben razend enthousiast, maar merk dat ik huiverig ben om contact met haar op te nemen. Het is toch even wennen dat Doosje, de stem die ik zo goed ken, nu een mens van vlees en bloed is, met een naam, leeftijd, woonplaats, telefoonnummer en mailadres. Ik was benieuwd naar hoe Doosje mij en andere chauffeurs ziet en hoe iemand de stem van een Toyota Prius wordt, maar had niet beseft dat deze ontmoeting mijn beeld en beleving van Doosje zal veranderen.

Niet mokken nu, maar doorpakken. Ik stuur haar een mailtje. Ze nodigt me uit voor een gesprek bij haar thuis.

Dan, op de warmste dag van het jaar, zoek ik in een rustige straat aan de rand van het centrum van het Gooise dorp naar het juiste huisnummer. ‘Maarten Prius’, lees ik op een A4’tje vastgeplakt op een tuinhekje. Benieuwd en zenuwachtig loop ik de voortuin in.

Voor een oud, vrijstaand huisje, zie ik Dita Jansen staan. Een slanke mevrouw met grijs haar tot aan haar schouders, rode lippenstift en een beetje chic gekleed. Ze is druk in de weer met haar schoenzool en een borstel met sop. Ik groet haar nerveus en ze reageert een beetje gehaast. Er is zojuist ‘zoiets raars is gebeurd’. Onthutst vertelt dat ze op de fiets zat, op een plak gesmolten asfalt was gaan staan en even later met haar schoen vastgelijmd zat aan haar pedaal. Ik luister vol begrip, maar hoor vooral haar stem. Precies de stem die al sinds mijn dertiende waarschuwt voor gevaren op de weg. En die zelf ook met die gevaren te kampen heeft.

Binnen schenkt ze verse sinaasappelsap in. Eén wand staat vol met boeken, aan de muur hangt een schilderij van een vrouw die een boek leest, heel sereen, een beetje als een non. Jansen was blij verrast door mijn verzoek, zegt ze. “Ik wist wel dat ik in de Lexus zat, maar van de Prius wist ik het niet.” Ze heeft het systeem grotendeels in 1998 ingesproken, in sommige auto’s gaat ze al meer dan twintig jaar mee, maar ze wordt zelden herkend.

Ze is er wel een beetje trots op. “Als mijn man en ik een Lexus inhalen, heb ik de neiging om de chauffeur te wenken.” Ze doet voor hoe ze dan energiek naar het scherm van de Lexus zou willen wijzen, en dan naar zichzelf, om te zeggen: dat ben ik naar wie je luistert! “Dat doe ik nooit. Maar ik denk er wel aan.”

Wilde ze van jongs af aan al iets met haar stem doen of mensen gidsen? Nee, zegt ze, haar jeugd is vooral getekend door de vroege dood van haar moeder. “Ik was twaalf, zij was zevenendertig. Ze had leverkanker. Verschrikkelijk.” De traumatische gebeurtenis droeg ze lang mee, wat maakte dat ze niet echt wist wat ze wilde doen in het leven.

Dita Jansen: ‘Ik heb mijn hele eigen navigatiesysteem ingesproken’. Beeld Werry Crone
Dita Jansen: ‘Ik heb mijn hele eigen navigatiesysteem ingesproken’.Beeld Werry Crone

Bij de televisie ontdekte ze dat ze een goede stem had

Haar opa wees haar op een vacature bij de NCRV. “Ik solliciteerde om hem een plezier te doen.” Bij de televisie ontdekte ze dat ze een goede stem had. “Ik werkte voor de actualiteitenrubriek Hier en Nu. Soms was er een vrouwenstem nodig om items in te spreken.” Ze was televisieregisseur, had met stemwerk geen ervaring en moest veel leren. Het waren heftige onderwerpen, zoals Srebrenica. “Het mag dan niet te geanimeerd, maar ook niet te vlak. Van de zenuwen legde ik vaak de klemtonen verkeerd.”

Toen ze het onder de knie had, begon ze naast haar werk freelance stemmenwerk te doen. “Het verdiende goed”, zegt ze nuchter. “In die tijd waren reclames in supermarkten populair.” En dan doet die kalme, rustige navigatiestem ineens opgetogen zo’n reclame voor. “Houdt u ook van een stralend schone was? Omo is in de aanbieding!”

Begin jaren negentig zegde ze haar baan op en werd, zogezegd, stem. Je kon haar horen in een reclame voor Amnesty, in een bedrijfsfilm van AkzoNobel, in een taalcursus Nederlands als nieuwe taal. “Het was een fantastische tijd. Ik croste het hele land door, van studio naar studio. Ik ontmoette steeds andere mensen. En het verdiende goed.”

‘Dat serieuze, dat rustige, dat ging me goed af’

Ze wist zich te onderscheiden met ‘geruststellende’ voice-overs zegt ze. “Vergeleken met anderen kon ik niet zoveel met mijn stem. Ik was niet goed in typetjes doen, had geen groot bereik en kreeg snel last van mijn stembanden. Maar dat serieuze, dat rustige, dat ging me goed af.” Hoofdschuddend vertelt ze dat ze zelfs weleens voor een sekslijn is gevraagd, maar die klus zonder te twijfelen afwees.

Precies vanwege haar geruststellende, kalme geluid vroeg een studiobaas of ze interesse had in het opnemen van een navigatiesysteem. “Dat wilde ik wel, want het was een grote klus.”

In een studiootje in the middle of nowhere in België nam ze de zinnen op die ik al veertien jaar in mijn Prius hoor. Achter de microfoon ging ze het document met instructies af. “Bij de rotonde rechtsaf. Linksaf. Gevaar gemeld.” Nu, aan tafel in haar huiskamer, doet ze na hoe ze elke plaatsnaam van Nederland moest afgaan, snel genoeg om de 650 woorden per vijf minuten te halen die standaard zijn in haar vak, langzaam genoeg om pauzes te laten vallen zodat ze losgeknipt konden worden. “Alkmaar. Breda. Schiermonnikoog. Hilversum.”

null Beeld Fenna Jensma
Beeld Fenna Jensma

Dita Doosje

In een paar weken tijd stond het hele systeem erop. Inclusief: ‘U hebt een grens overschreden’. Wanneer ik haar vertel dat wij haar uitspraken al ­jarenlang nadoen, begint ze hard te lachen. En hoewel ik het aan het begin van ons gesprek nog niet durfde te zeggen, floep ik eruit dat we haar steevast Doosje noemen. “Dita Doosje”, zegt ze, schaterlachend, waarna ze een beetje bezorgd vraagt of we haar niet te veel belachelijk hebben gemaakt in de afgelopen jaren.

Ik stel haar gerust en zeg dat we Doosje eerder liefkozend gebruiken. “Wat schattig”, zegt ze. Wat haar ontroert aan deze ontmoeting is dat wij waarschijnlijk niet de enige zijn. Bij ons mag ze Doosje zijn, andere families noemen haar misschien Samantha of Laura, of wat dan ook. “Er zijn waarschijnlijk nog veel meer van dit soort verhalen.”

Nooit eerder heeft iemand haar benaderd over haar stemwerk, op vriendinnen na, als die haar aan de telefoon hoorden bij een keuzemenu van KPN of DHL, twee van haar grootste klussen. Nu vraagt er ineens een journalist waarom ze denkt dat ze vooral neigt naar de geruststellende, kalme voice-overs.

Even denkt ze na. “Omdat ik medelijden heb met mensen die in paniek zijn, of bang zijn.” Misschien, denkt ze, komt het door de dood van haar moeder, en hoe ze haar vader in een zwart gat zag wegzinken. “Dat gevoel is niet in woorden uit te drukken, maar ik weet wat het is. Misschien dat ik mensen daarom graag geruststel.”

Een natuurlijk einde

Sinds de coronacrisis is ze zo’n beetje met pensioen, want er kwamen nauwelijks nog opdrachten. Het voelt als ‘een natuurlijk einde’, zegt ze. Van Toyota ontvangt ze twee keer per jaar een lijst met aanvullingen op het navigatiesysteem, die ze thuis inspreekt. “Vooral namen van nieuwe wijken.” Tot wanneer ze het navigatiesysteem van mijn oude Prius up to date wil houden? “Zolang ik het nog kan en mijn stem het nog doet.”

De nieuwe auto van mijn ouders – ook een Prius, maar dan een nieuwer model – begeleidt je met een synthetische stem. Dita Jansen heeft er een hekel aan, die stemmen die klemtonen verkeerd leggen. Zelf gebruikt ze navigatieapp Waze, die gebruikers de mogelijkheid geeft om hun eigen instructies voor te lezen. “Ik heb mijn hele eigen navigatiesysteem ingesproken.”

Is dat stemwerk, waarin ze zoveel tijd en energie heeft gestoken, ook een beetje een manier om zichzelf te vereeuwigen. “Dat denk ik niet”, zegt ze na een korte pauze. Al zijn er wel degelijk plekken waar ze nog lang na haar dood te horen zal zijn.

Het langst misschien wel op informatieteksten die ze ooit insprak over het uitzicht van bergtoppen. Bergwandelaars in de Alpen kunnen op tweeduizend meter naast een verrekijker op een knop drukken en horen Jansen dan vertellen over wat ze zien. “Een navigatiesysteem moet steeds geüpdatet worden, maar zo’n uitzicht in de bergen verandert niet. Misschien hoor je me daar over vijftig jaar nog steeds.”

Wanneer ik thuis ben, vraag ik Toyota waarom ze Dita Jansen nog steeds jaarlijks aanvullingen laten maken op het systeem, terwijl ze nu computerstemmen hebben. Ik krijg een verrassend antwoord. “Een aantal nieuwe Toyota’s die dit jaar uitkomen, wordt opnieuw uitgerust met de stem van Dita Jansen.”

Uit klantonderzoek bleek dat de nieuwe computerstem niet lekker lag. Toyota denkt dat chauffeurs toch liever een echte stem horen, tenminste voorlopig. ­“Geleidelijk aan komt haar stem daarom weer in elke nieuwe Toyota.” Ook, zo verzekert hij me, in de nieuwe Prius.

Lees ook:

Jonah Kahn vindt Jonah Kahn

Trouw-redacteur Jonah Kahn ging op zoek naar zijn naamgenoot. Zijn speurtocht bracht hem meer dan hij voor mogelijk had gehouden.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden