null

InterviewArbeidspsycholoog Wilmar Schaufeli

Ook in je tentje nog even je werkmail gecheckt? Werkverslaving ligt op de loer

Beeld Hollandse Hoogte / Friso Spoelstra

Toch nog even stiekem de werkmail gecheckt in je tentje of je hotelkamer? Pas maar op. Je kunt verslaafd zijn aan roken, drinken, seks of gokken. En ook aan werk, weet Wilmar Schaufeli.

Wybo Algra

Er zijn werknemers die van weekeinde naar weekeinde leven en nu, de zomervakantie net achter de rug, alweer uitkijken naar de herfstvakantie. En er zijn er die niet kunnen wachten tot ze eindelijk weer aan de slag mogen. In hun tentje of hotelkamer zelfs stiekem hebben doorgewerkt. Omdat ze niets liever doen, of niet anders kunnen.

In het laatste geval – als dat werken sterk dwangmatige trekken krijgt – gaan bij Wilmar Schaufeli de alarmbellen rinkelen: werkverslaving! Schaufeli is emeritus hoogleraar arbeids- en organisatiepsychologie in Utrecht en Leuven, sinds een jaar is hij met pensioen.

Bevalt dat?

“Nou ja, ik heb nog een adviespraktijk, ik begeleid promovendi, ik heb net een boek geschreven. Meer in mijn eigen tempo. Maar ik heb altijd hard gewerkt, ja. Meer uren dan er voor staan. Anders kom je niet zover als wetenschapper. Onderzoek, lezen, je doet veel in je eigen tijd.”

Wilmar B. Schaufeli (1953) is emeritus hoogleraar arbeids- en organisatiepsychologie aan de Universiteit Utrecht en de Katholieke Universiteit Leuven. Hij werd bekend als expert op het gebied van burn-outs. Daarna verlegde hij zijn interesse in de tegenpool: bevlogenheid.

Een interessante omgeving voor iemand die werkverslaving onderzoekt.

“Werkdruk is inderdaad een toenemend probleem bij universiteiten. Maar niet iedereen die hard werkt, of hard moet werken, is werkverslaafd. Er zijn allerlei redenen om hard te werken: je carrière, je hypotheek, alimentatie, een extra vakantie. Of omdat je het zo leuk vindt. Mensen kunnen heel bevlogen aan het werk zijn. Omdat ze het zo interessant en uitdagend vinden.”

Waar eindigt het werkenthousiasme en begint de dwang?

“Als je echt niet anders kunt. Als je je schuldig voelt, of overbodig en gespannen, als je niet hard werkt. De ‘remedie’ is dan om weer aan het werk te gaan, want dan voel je je weer beter. Een gevaarlijke cyclus die kan leiden tot een burn-out. Dat soort gedrag heeft duidelijk te maken met hoe je als persoon in elkaar zit. Ze kenmerken zich vaak door eigenschappen als perfectionisme, faalangst, het altijd goed willen doen voor anderen. Je baas, je collega’s, je klanten. Bevlogen werkers stoppen als de lol er van af is, workaholics als ze vinden dat ze genoeg hebben gedaan, als het werk af is. En dat is nooit zo.

Wilmar Schaufeli: ‘Ook werkverslavenden hebben een ‘craving’; zoals een gokker moet gokken, zo moeten zij werken’. Beeld
Wilmar Schaufeli: ‘Ook werkverslavenden hebben een ‘craving’; zoals een gokker moet gokken, zo moeten zij werken’.

“Het soort beroep maakt wel uit. Bij banen met veel verantwoordelijkheid, waarbij het werk nooit af is, krijg je eerder werkverslaving dan wanneer je buschauffeur of productiemedewerker bent en je klaar bent als je dienst er op zit.”

Met al dat thuiswerken van de afgelopen anderhalf jaar wordt het onderscheid tussen werk en privé voor veel mensen vager dan voorheen, is dat extra riskant?

“Dat hebben we niet onderzocht, maar ik kan het me wel voorstellen. In een werkomgeving waar anderen grenzen stellen, kun je dat zelf ook makkelijker doen. Thuiswerken kan je nog meer verleiden altijd en overal te werken, en in die zin een werkverslaving voeden. Dat geldt trouwens ook voor een organisatiecultuur waarin overwerken de norm is en waar verwacht wordt dat je extra je best doet om promotie te maken.”

Er zijn stiekeme drinkers en rokers, en geheime gokkers, zijn er ook stiekeme werkers?

“Ja. Denk aan iemand die met zijn of haar gezin aan de rand van het zwembad ligt en met een smoesje naar de tent of hotelkamer gaat om even in te loggen en mails te checken. Dan is er toch iets mis.”

Levert dat nog een beloning op, dat harde werken? Een adrenalinerush?

“Het is geen biologische verslaving met ontwenningsverschijnselen zoals trillen, in die zin lijkt het meer op een gokverslaving dan alcoholisme of drugverslaving. Maar je hebt wel craving: je moet gokken, of werken, om je lekker te voelen.

“Op een andere manier is het wel belonend: mensen die heel veel werken, al dan niet dwangmatig, maken sneller promotie en verdienen meer geld. Zolang ze niet uitvallen is de baas heel tevreden, en mensen kunnen het lang volhouden. Er wordt tegen ze opgekeken omdat ze steeds de eerste en de snelste zijn. Al kunnen ze ook weerstand oproepen, omdat ze niet kunnen delegeren, of streberig kunnen overkomen.”

Hoe vaak komt werkverslaving voor?

“Op grond van criteria die wij hanteren bij ongeveer 15 procent van de beroepsbevolking: zij scoren bovengemiddeld op zowel excessief als op dwangmatig hard werken. Maar neem het een beetje met een korrel zout, want er zijn niet heel duidelijke, objectieve criteria zoals bij burn-outs, waarbij je in de ziektewet komt. Afhankelijk van waar je de lat legt, kan het ook 5 procent zijn, of 20. Hoe dan ook redelijk veel mensen, zowel mannen als vrouwen.”

En hoe kick je af?

“Je moet echt gemotiveerd zijn te minderen, en daar gaat het vaak al fout. Mensen zelf hebben er vaak niet zo veel last van, tot ze echt een burn-out krijgen. Het zijn vooral hun partners en kinderen die eronder lijden. Dat is ook de reden dat mensen hulp zoeken: omdat hun partner het zat is.

“Als ze wel echt zelf stappen willen zetten, kun je denken aan maatregelen in de sfeer van begrenzing: twee avonden per week werken, de andere avonden niet. En werkverslaafden hebben vaak geen hobby’s of sociale contacten. Je kunt dus kijken wat ze leuk en interessant vinden. Een uurtje op de racefiets, schilderen. Het ligt allemaal erg voor de hand, maar je moet het wel willen.”

Lees ook:

Ik ben arbeidsongeschikt geboren, dacht ik. Maar toen ik niets meer hoefde, vond ik mijn weg

Als je op school het klaslokaal al niet kon vinden, hoe kun je dan meedraaien in een negen-tot-vijf-baan? Nicolien Mizee dacht dat ze arbeidsongeschikt geboren was. Tot ze volledig werd afgekeurd en de rust had van ‘niets meer hoeven’. Toen kwamen er succesvolle romans uit haar pen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden