Klein Verslag Wim Boevink

Nog steeds wordt er een schaduw geworpen over de aanslag op Hitler

Beeld Trouw

Het is de week van vijftig jaar maanlanding en van een grote sprong voor de mensheid, maar ik wilde het over een wat kleinere sprong hebben. Nu ja, wat heet klein.

Er is vandaag, de 20ste juli, nog een moment van herdenking, niet bij ons, maar bij onze Duitse buren. Daar wordt herdacht dat precies 75 jaar geleden de aanslag op Hitler is gepleegd, in zijn ­legerkwartier in Oost-Pruisen.

Op die dag in 1944 zette Oberstleutnant Claus von Stauffenberg een aktentas met een bom onder de kaartentafel van de legerleiding, vlak voor een overleg waaraan ook Hitler ging deelnemen. De bom detoneerde, maar Hitler raakte slechts licht gewond.

Nog diezelfde avond werd Von Stauffenberg gearresteerd en in Berlijn voor een vuurpeloton gezet. Ook anderen die bij het complot waren betrokken werden opgepakt en ter dood gebracht.

Claus von Stauffenberg Beeld AFP

Al jaren wordt de dag aangegrepen om het Duitse verzet tegen het nationaal-socialisme te eren, een verzet dat slechts in handen van enkelingen lag. Maar zelfs over dit sprankje aan moed, dit lichtpunt in de duisternis, wordt tot op heden nog een schaduw geworpen.

Toen de aanslag voor de vijftigste keer verjaarde, in 1994, was ik correspondent in Berlijn en mocht toen berichten over een hevige controverse omtrent de inrichting van de herdenkingsplaats voor het verzet, in het historische Bendlerblok in Berlijn, oud-hoofdkwartier van de Wehrmacht en ook de plaats waar Stauffenberg werd gefusilleerd. De historicus die de inrichting leidde, beoogde een zo breed mogelijke weergave van het verzet tegen Hitler, uit burgerlijke en militaire kring, maar ook uit die van de communisten, ook van die groepen die in de Sovjet-Unie onder Stalin waren opgericht en waartoe latere DDR-groten als Pieck en Ulbricht behoorden. De zoon van Stauffenberg, Franz Ludwig, die ik toen sprak, was furieus over het feit dat zijn vaders naam in één adem werd genoemd met die van Duitsers die de ene dictatuur door de andere zouden vervangen.

Ook ruziede men tussen partijen over wie de herdenkingsrede mocht houden (Kohl trok hem naar zich toe).

En dit jaar zorgde een nieuwe biografie over Stauffenberg voor ophef, omdat publicist Thomas Karlauf daarin betoogde dat Stauffenberg niet handelde vanuit zijn moraal en zijn geweten, maar vanuit militair-strategische overwegingen en uit een vurig nationalisme, gevoed door de esotherische ideeën van de dichter Stefan George.

Stauffenberg is nu ineens een held van de rechts-nationalistische beweging, een held van de ‘conservatieve ­revolutie’; in Halle willen extreem-rechtse aanhangers daarom vandaag een mars houden om hem te eren.

Zover is het dus gekomen.

Terwijl het na ’45 nog bijna tien jaar duurde voor de aanslagplegers schoorvoetend waardering kregen: ze werden aanvankelijk vooral gezien als verraders. Dat had Stauffenberg al voorzien.

Kort voor de 20ste juli schreef hij: ‘Het is tijd dat er wat gedaan wordt. Degene die iets waagt te doen, moet er zich van bewust zijn dat hij als een verrader de geschiedenis in gaat. Laat hij echter zijn daad achterwege, dan is hij een verrader van zijn eigen geweten.’

Wel degelijk een gewetenszaak dus. En hoe dan ook een zaak van buitengewone moed.

Met het oog van een antropoloog en de pen van een dichter doet Wim Boevink dagelijks verslag over de grote en kleine wereld om hem heen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden